Ten artykuł przedstawia historię miasta Łańcuta i zamku Lubomirskich w Łańcucie. thumb|Zamek w Łańcucie
Łańcut w ciągu całej swojej 650-letniej historii rzadko zmieniał właścicieli. Najpierw przez 200 lat był w rękach znacznego rodu – Pileckich, potem dość krótki okres przeżył jako własność Stadnickich herbu Szreniawa, by wrócić do świetności, jako rezydencja magnacka Lubomirskich przechodząc później naturalną koleją rzeczy w spadku na spokrewnionych z nimi Potockich.
Zamek powstał w obecnym miejscu i kształcie w pierwszej połowie XVII wieku, gdy miasto zostało zakupione przez Lubomirskich. Od tego czasu był przez kolejne pokolenia rozbudowywany i upiększany, przechodząc po drodze również kilka znacznych i udanych przebudów. Powstały również kolejne budynki a tereny fortyfikacji ziemnych zamieniono na ogrody. Z czasem Łańcut stał się jedną z najbardziej znaczących rezydencji arystokratycznych w skali całej Europy.
Samo miasto natomiast, choć zawsze ożywione, leżące na ważnym szlaku komunikacyjnym i handlowym, a dodatkowo pobudzane gospodarczo obecnością zamku, żyło jednak w jego cieniu.
Okres I – czasy rodu Pileckich Badania archeologiczne potwierdzają ciągłość procesu osadniczego na tym terenie od okresu kultury łużyckiej.
Miasto założone przez króla Kazimierza Wielkiego. Lokacja miasta na prawie magdeburskim nastąpiła prawdopodobnie w 1349 roku lub nieznacznie później (data erygowania parafii pw. św. Barbary). Król sprowadził tu kolonistów niemieckich z miejscowości Landshut (= strażnica kraju)Prof. Stanisław Rospond. Słownik etymologiczny miast i gmin. Ossolineum. 1984. .. W XV wieku wybudowano tu zamek początkowo drewniany, który do XVI wieku dawał odpór najazdom tatarskim. Historyczne nazwy miasta Landshut, Lanczuth (1375), Landssuth (1381), Lanchth (1384), Lanczuth (1494). W pobliżu Łańcuta założono w roku 1450 niem. wieś Helwigau. Ludność niemiecka z okolic Łańcuta i Albigowej zachowała swoją odrębność językową do I. poł. XVIII wiekuProf. Barbara Czopek-Kopciuch. Adaptacje niemieckich nazw miejscowych w języku polskim. 1995. ..
Pierwszy okres dziejów miasta, od połowy XIV w. do roku 1586 związany jest z rodem Pileckich, do których należały dobra łańcuckie. Miasto od początków swojego istnienia przeżywało rozkwit gospodarczy pomimo wielokrotnych najazdów, bądź przemarszów obcych wojsk. Dodatkowo pozycja Pileckich powodowała, że dwór łańcucki (znajdujący się w miejscu dzisiejszego probostwa) był często odwiedzany przez znaczących gości.
Dobra łańcuckie były we władaniu rodziny Pileckich właśnie od czasów Kazimierza Wielkiego. Przypuszcza się, że Otton z Pilczy Pilecki herbu Topór otrzymał Łańcut od króla za zasługi, w trakcie sprawowania urzędu starosty ruskiego, a więc przed 1369 rokiem.
Jednak pierwszym pewnym dokumentem potwierdzającym istnienie Łańcuta jest dokument nadania przez Ottona z Pilczy pobliskiej wsi Kraczkowa z 1369 roku (znajdujący się obecnie w Archiwum Państwowym Ukrainy w Kijowie). Nazwa Łańcut występuje też w bulli papieża Grzegorza XI z 1378 roku wymieniającej miasto jako siedzibę konwentu braci dominikanów.
Znany jest również statut z 1406 roku nadany łańcuckim czeladnikom tkackim, na którym widnieje pieczęć radziecka Miasta Łańcuta przedstawiająca św. Michała zabijającego smoka – godło to przetrwało wieki i stało się herbem miasta.
Jedna z pierwszych właścicielek Łańcuta – Jadwiga Pilecka, była matką chrzestną Władysława Jagiełły, który w Łańcucie był częstym gościem (m.in. właśnie tam król spotkał się z wielkim księciem litewskim przed wyprawą na zakon krzyżacki w 1410 roku). Jej córka, Elżbieta, trzykrotna wdowa, wyszła za Jagiełłę za mąż i w 1417 roku koronowano ją w katedrze na Wawelu jako królową Polski.
W roku 1439 kolejny właściciel Łańcuta, Jan Granowski (później przyjął nazwisko matki – Pilecki) gościł tu wracającego ze zjazdu w Łucku cesarza, Zygmunta Luksemburskiego. Odbywały się tu również zjazdy deputowanych miast ruskich.
W 1509 roku gościł tu król Zygmunt Stary. Podejmował go Stanisław Pilecki.
Jego syn stał się zwolennikiem reformacji i na ok. 100 lat Łańcut stał się jednym z ważniejszych ośrodków kalwinizmu w Rzeczypospolitej.
Kolejny dziedzic, też Krzysztof, zapisał łańcuckie dobra swojej żonie Annie, która wymieniła je za długi w 1586 roku ze Stanisławem Stadnickim ze Żmigrodu – zwanym później „diabłem łańcuckim”.
thumb|Sobień, Dynów i Łańcut (Landzut) na mapie Mercatora, wydanie z roku 1634, Antwerpia
Okres II – dobra własnością rodziny Stadnickich Drugi, najkrótszy dla miasta okres to lata 1586–1628.
Stanisław Stadnicki, zwany „Diabłem Łańcuckim”, uważany do dziś za jednego z największych awanturników w dziejach Rzeczypospolitej, był początkowo wielce zasłużonym dla korony rotmistrzem. Brał udział w wyprawie Stefana Batorego na Gdańsk i Carstwo Rosyjskie. Urażony, że jego wyczyny nie zostały docenione wyjechał na Węgry, gdzie w wojsku cesarza Rudolfa II walczył przeciw Turkom. Później popierał starania arcyksięcia Maksymiliana o koronę polską i przez jakiś czas przebywał na Śląsku. Stamtąd przyjechał do Małopolski i wsławił się wieloma napaściami na dwory i miasteczka oraz ich grabieżami.
Z Łańcuta Stadnicki wiódł prywatne wojny z sąsiadami, napadł na Rzeszów Mikołaja Spytka Ligęzy, niszczył dobra ormiańskiego uszlachconego rodu Korniaktów, którym był winien pieniądze, prowadził też regularną wojnę ze starostą leżajskim, Łukaszem Opalińskim. Wojna ta trwała 3 lata. Został zabity w 1610 r. Na dobra najechał teraz Łukasz Sienieński, spadkobierca Anny Pileckiej. Wypędził stąd wdowę pod Stadnickim i jego dzieci. Jednak po kilku miesiącach Anna Stadnicka przy pomocy kasztelana trockiego, Antoniego Chodkiewicza odbiła swoje włości.
Za czasów Stanisława Stadnickiego dwór oraz samo miasto zostały zrujnowane. Jego synowie zbudowali nową siedzibę już poza granicami miasta – w nowym miejscu, na wzgórzu, gdzie wznosi się obecny zamek. Ostatecznie jednak, w roku 1628 młodszy z synów sprzedał zadłużone dobra Stanisławowi Lubomirskiemu.
W roku 1632 Szymon Starowolski w dziele Polonia: zanotował „Następnie idzie Łańcut (...) i Rzeszów (...); mleka tu i płócien lnianych wielka jest zwykle obfitość, ponieważ wioski na całym tym obszarze zamieszkują potomkowie niemieckiego plemienia, wzięci na jakiejś wojnie przez Kazimierza Wielkiego, króla Polski, lub sprowadzeni z Saksonii, z dziećmi i żonami, aż w te okolice. Ci przeto o bydło i uprawę lnu troszczą się wielce i w porze jarmarków tak do innych okolicznych miast wymieniane towary zwożą na sprzedaż, jak przede wszystkim do Rzeszowa i JarosławiaSzymon Starowolski. Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego. Kraków. 1976. [przekład A. Piskadło]..
Okres III – czasy rodu Lubomirskich, powstanie zamku i rezydencji magnackiej Matką wojewody krakowskiego i wielkiego marszałka koronnego Stanisława Lubomirskiego była Anna z Ruszczy Branicka, a on sam ożenił się Zofią Ostrogską, wojewodzianką wołyńską. Dzięki temu stał się właścicielem w sumie 18 miast, 315 wsi i 163 folwarków, a były to czasy tworzenia się fortun magnackich poprzez konsolidację majątków – najczęściej na drodze umów małżeńskich. Od cesarza Ferdynanda III otrzymał natomiast tytuł księcia Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Ze swych dóbr wypędził wyznawców kalwinizmu, a że Łańcut znalazł się pośrodku nich, postanowił uczynić zeń swą rezydencję, silnie ją obwarowując przed spodziewaną nawałnicą turecką.
W latach 1629–1641 wybudowano od podstaw obecną bryłę zamku z wieżami w narożach oraz otaczający zamek system fortyfikacji ziemnych. Było to typowe w tamtych czasach założenie urbanistyczne typu pallazzo in fortezza. Prace budowlane nadzorował Włoch Matteo Trapola, a roboty sztukateryjne wykonał m.in. inny Włoch Giambattista Falconi. Wykorzystano także wzory budowy twierdz holenderskich.
Za panowania na zamku kolejnego z Lubomirskich, Jerzego Sebastiana, okazało się, że jest on twierdzą nie do zdobycia. Nie uległa ona ani Szwedom, ani wojskom Jerzego II Rakoczego z Siedmiogrodu podczas potopu szwedzkiego. Gromadzone w niej zapasy żywności miały wystarczyć ponoć aż na 3 lata. Samo miasto zostało jednak po raz kolejny splądrowane i zniszczone.
Wkrótce Jerzy Sebastian Lubomirski, spodziewając się jeszcze gorszego, przystąpił do wzmocnienia fortyfikacji. Wykonywał te prace Tylman z Gameren, Holender, jeden z najwybitniejszych cudzoziemskich architektów, jacy kiedykolwiek pracowali w Polsce.
W tym też czasie Lubomirscy zaczęli odgrywać znaczącą choć kontrowersyjną rolę w dziejach Rzeczypospolitej, a Łańcut stał się miejscem wydarzeń wpływających na bieg historii. Tu w 1656 r. została zawiązana konfederacja generalnaAndrzej Borcz. Znaczenie Łańcuta w latach „potopu” (1655–1660), „Historia. Pismo Młodych Historyków”. 5 (2), s. 211–228, 1997, Uniwersytet Jagielloński. popierająca króla Jana Kazimierza, chociaż wcześniej Jerzy Sebastian walczył przeciwko niemu, a i później wzniecił antykrólewski rokosz.
Za panowania jednego z następnych właścicieli, Franciszka Drususa Lubomirskiego, w 1704 r. gościł na zamku król August II Mocny i tu ogłoszono manifest przeciwko Szwedom i Stanisławowi Leszczyńskiemu.
Kilkakrotnie zmieniał też polityczne fronty bratanek Franciszka, Teodor Konstanty, co doprowadziło m.in. do oblężenia zamku przez Rosjan (1706). Teodor popełnił mezalians żeniąc się z byłą żoną krakowskiego kupca, Elżbietą Kristiczową de Culler-Cumings (Szkotką). Być może to oraz trudny, impulsywny charakter sprawiły, że choć chciał, nie miał szans wygrać kolejnej elekcji na króla Polski. Zwano go złośliwie księciem diabelskich ciemności. Jego największą zasługą dla kultury polskiej było to, że przyjaźnił się ze Stanisławem Konarskim i łożył duże środki na założone przezeń Collegium Nobilium.
Po jego śmierci, w wyniku burzliwych, choć krótkotrwałych wydarzeń, właścicielem dóbr łańcuckich został w 1745 r. jego bratanek – Stanisław Lubomirski. Jego matką była Teresa z Mniszchów, on sam natomiast ożenił się w 1753 r. z Izabelą Elżbietą Czartoryską – późniejszą wieloletnią właścicielką Łańcuta, która przeżyła męża o 33 lata i miała ogromny wpływ na wygląd rezydencji i toczące się w niej życie.
Okres IV – czasy księżnej Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej – przemiana zamku w pałac Izabela Czartoryska wniosła w posagu 400 tys. zł polskich oraz bogate dobra na Podolu, Podlasiu i w woj. sandomierskim. Lubomirskiemu przypadła też wkrótce połowa dóbr starokonstantynowskich na Wołyniu liczących ok. 600 miast i wsi. Ród stanął u szczytu swej potęgi. Trudno się więc dziwić, że zamek i jego otoczenie poddane zostały przebudowie na miarę czasów.
Z najważniejszych poczynionych wówczas inwestycji odnotować warto przede wszystkim założenie ogrodu włoskiego, zwierzyńca i tzw. folwarku na miejscu fortyfikacji. Reszta planów nie została chwilowo zrealizowana, jako że Stanisław Lubomirski był zwolennikiem konfederacji barskiej, a zamek kilkakrotnie szturmowali i zdobywali Rosjanie. Stabilizację służącą powrotowi do dawnych planów przyniósł paradoksalnie dopiero I rozbiór Polski. Łańcut znalazł się na terenie zaboru austriackiego. Lubomirscy złożyli wiernopoddańczą przysięgę cesarzowej Marii Teresie, co przyszło im tym łatwiej, że byli już dziedzicami książęcego tytułu nadanego ich poprzednikowi przez cesarza Ferdynanda.
Zamek z wolna przestawał być fortecą. Księżna Izabela dokonała teraz przebudowy wnętrz, z których część zachowała się w nie zmienionej postaci do dziś. Pracowali dla niej najwybitniejsi twórcy epoki stanisławowskiej m.in. , Szymon Zug, Jan Chrzciciel Kamsetzer, Jean-Francois Thomas, Józef Henny, Jan Grismeyer, Piotr Aigner oraz malarze Lucjan i Antoni Smuglewiczowie, Antonio Tombari i Domenico Masolatti. Kupowano wiele obrazów, rzeźb i mebli za granicą.