Zgrupowanie partyzanckie „Pogoń” – największe zgrupowanie partyzanckie działające na obszarze powiatów siedleckiego, mińskiego, węgrowskiego, sokołowskiego i bialskiego w latach 1945–1947 dowodzone przez kpt. Henryka Hebdę „Korwina”. Formalnie podlegało strukturze Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. W praktyce stanowiło niezależne zgrupowanie partyzanckie.
Zakończenie wojny i amnestia 1945 roku „Rozładowywanie lasów” i początki konspiracji antykomunistycznej Rozkaz Delegata Sił Zbrojnych nakazujący demobilizację poakowskiego Obwodu „Jesion” (należącego w skład Inspektoratu Siedlce Armii Krajowej) dotarł do komendy Obwodu w lipcu 1945 roku„Powiat Siedlce w pierwszej dekadzie rządów komunistycznych”, [w:] Mazowsze i Podlasie w ogniu 1944–1956, T. 4, red. T. Łabuszewski, K. Krajewski, s. 93.. Komenda Obwodu, w związku z ograniczeniem i przeformowaniem pracy niepodległościowej, powołała wspólną komisję nominacyjną dla powiatów Siedlce i Węgrów, która porządkowała sprawy awansów i odznaczeń dla żołnierzy AK. W skład komisji weszli kpt. Bolesław Próchenko „Lot”, por. Czesław Dylewicz „Krukowski” i kpt. Henryk Hebda „Korwin”K. Krajewski, T. Łabuszewski, „Oddział partyzancki „Pogoń” i Obwód AK-DSZ-WiN Siedlce w latach 1944–1947”, s. 113–187, [w:] „Od zniewolenia do wolności. Studia historyczne”, red. A. Baran, Warszawa–Białystok 2009, s. 134..
Zgodnie z zaleceniami DSZ komendant Obwodu DSZ-AK Ludwik Skorupka „Śmigło” namawiał ujawniających się żołnierzy do legalnej działalności politycznej w szeregach PSL i organach władzy, tak by mogli odegrać istotną rolę w życiu społecznym i spodziewanych wyborach do Sejmu. Dodatkową zachętą na wyjście z konspiracji miała być „gwarancja bezpieczeństwa” dla ujawniających się żołnierzy deklarowana przez władze komunistyczne. Akcja ujawnieniowa objęła nie tylko struktury AK, ale i organizacje, które w 1943 roku przystąpiły do akcji scaleniowej z AK.
Zakres akcji amnestyjnej w obwodzie siedleckim był znaczny i trwał do października 1945 roku. Pierwsze oddziały partyzanckie ujawniły się przed Komisją Likwidacyjną już w sierpniuNależała do nich placówka w Wodynie złożona głównie ze scalonych oddziałów Batalionów Chłopskich dowodzona przez Błażeja Szostaka „Smukłego”.. W sumie do 15 października 1945 r. ujawniło się 523 osób, w tym 15 kobiet, do tej sumy doliczano 220 aresztowanych żołnierzy AK i 25 poległych co dało sumę 768 ludzi. Zdano 5 ckm, 227 kbk, 16 pm, 1 kb ppanc., 19 Pancerfaustów i 300 kg amunicji„Działalność zbrojna Żołnierzy Wyklętych wobec władzy komunistycznej na terenie powiatu siedleckiego w latach 1944–1956”, materiały z wykładu dr W. Charczuka.. Negatywny wpływ na działalność komisji w powiecie Siedlce miało aresztowanie 22 sierpnia 1945 roku komendanta Obwodu Siedlce DSZ-AK por. Ludwika Skorupki „Śmigło”. Interwencja Komisji Likwidacyjnej AK Obszaru Centralnego na czele z ppłk. Janem Mazurkiewiczem „Radosławem” nie przyniosła rezultatu. 16 października, dzień po zakończeniu prac komisji, „Śmigło” został skazany na 10 lat więzienia„Powiat Siedlce w pierwszej dekadzie rządów komunistycznych.”, s. 98.. Należy również pamiętać, iż wielu żołnierzy AK zakończyło w tym czasie działalność konspiracyjną nie ujawniając się przed Komisją Likwidacyjną.
Wśród ujawnionych znalazł się komendant Ośrodka III; późniejszy dowódca Zgrupowania „Pogoń”; Henryk Hebda „Korwin” wraz z grupą podkomendnych. Ujawnili się też, wraz z aktywami organizacyjnymi Obwodów Węgrów i Mińsk Mazowiecki, jego późniejsi najbliżsi współpracownicy i podkomendni: ppor. Janusz Kotowski „Kotwic”, „Mściciel” (Węgrów) i ppor. Zdzisław Wiewiórski „Vis” (Mińsk Mazowiecki)Tamże, s. 135..
Okres osłabionej działalności podziemia zakończył się wraz z ustaniem działalności Komisji Likwidacyjnej. Kto chciał lub musiał, przerwał działalność, zdając się na łaskę komunistów. Ci, którzy pozostali w konspiracji, działali nadal podejmując akcje z zakresu samoobrony. Wpływ na to miała działalność aparatu bezpieczeństwa, który w czasie działalności komisji nie zaniechał akcji represyjnych na osobach należących do organizacji konspiracyjnych. Tylko od sierpnia do listopada, czyli w czasie istnienia Komisji Likwidacyjnej, funkcjonariusze PUBP w Siedlcach aresztowali łącznie 170 osóbTamże, s. 99.. Na początku 1946 roku w teren skierowano również oddział KBW i NKWD stacjonujące w Siedlcach i Drohiczynie w celu zniszczenia oddziału partyzanckiego por. Władysława Łukasiuka „Młota”, który dowodził odtworzoną na Podlasiu 6 Brygadą Wileńską AK„Od zniewolenia do wolności”, s. 136.. Działania komunistów spowodowały, że wielu żołnierzy dawnej AK-NSZ znów zmuszonych zostało do zejścia do konspiracji. Znajdowali oni swoje miejsce w ramach utworzonej kilka miesięcy wcześniej organizacji Wolność i Niezawisłość.
Powstanie Obwodu WiN „Siedlce” Amnestia letnia i jesienna 1945 r. nie przerwała trwania w konspiracji części żołnierzy podziemia niepodległościowego na terenie powiatu siedleckiego. W miejsce dawnego Obwodu „Jesion” DSZ-AK powstał Obwód Siedlce WiN (kryptonimy: „J-22”, „Państwowy Urząd Repatriacyjny”, „PUR”, „Sława”)J. Malinowski, „Działalność zrzeszenia „Wolność i niezawisłość” w Obwodzie Siedlce”, Szkice Podlaskie, nr. 6, s. 74, 1998.. Jednostka ta, zgodnie z rozkazem komendy Obszaru Centralnego Zrzeszenia WiN, przejęta została przez Lubelski Okręg Zrzeszenia WiN. Sprawę wcielenia powiatu siedleckiego do struktur lubelskich WiN polecono komendantowi Inspektoratu Biała Podlaska WiN mjr. Janowi Szatowskiemu-Szatyńskiemu „Kowalowi”, który przewidywał, że podporządkowanie całego obszaru okręgowi lubelskiemu potrwa aż do marca 1946 roku„Od zniewolenia do wolności.”, s. 139.. Po amnestii 1945 roku oraz aresztowaniu por. Ludwika Skorupki „Śmigła”, organizacja poakowska w powiecie siedleckim znajdowała się w stanie znacznego rozkładu. Warszawski ośrodek dowódczy, któremu ośrodek dawniej podlegał, przestał istnieć. Właśnie dlatego zdecydowano się podporządkować powiat Siedlce dowództwu WiN z okręgu lubelskiego. Jako zasadniczy powód takiej sytuacji podawano panujący ogólnie chaos i grasowanie złodziejskich band„Powiat Siedlce w pierwszej dekadzie rządów komunistycznych”, s. 105.. Przejście obwodu pod lepiej zorganizowany okręg lubelski dawało szansę na uspokojenie sytuacji w regionie i podporządkowanie WiN lokalnych oddziałów partyzanckich.
Okręg Lubelski WiN obejmował pięć jednostek organizacyjnych, a wśród nich Inspektorat Biała Podlaska, który składał się z czterech obwodów: Biała Podlaska, Radzyń, Łuków i Siedlce. Każdy z obwodów pokrywał się w zasadzie z terenem powiatu. Niższym szczeblem był rejon, grupujący po dwie lub kilka gmin.
Obwód Siedlce WiN został zorganizowany i włączony w strukturę Inspektoratu Biała Podlaska dopiero na przełomie lat 1945–1946. Obwód podzielony był na trzy podobwody, w skład których wchodziło osiem rejonów. Podobwód I grupował rejony 1–4 we wschodniej części powiatu. Prezesem-komendantem był por. Stanisław Łaszczuk „Dzięcioł”. Podobwód II stanowiło miasto Siedlce, gdzie zarówno obsada personalna, jak i organizacja struktury konspiracyjnej nie jest znana. Nie znamy także kierownictwa podobwodu III, czyli rejonów 5-8, obejmujących zachodnią część Obwodu Siedlce. Zgodnie z meldunkiem mjr. „Kowala” w lutym 1946 Obwód Siedlce r. liczył około 1,5 tys. członków, „w tym 2 oficerów, 288 podoficerów i 1192 szeregowców. Jednak w sumie tej znajduje się 3/4 NSZ”Działalność zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” w Obwodzie Siedlce”, s. 75–76.. Struktura obwodu została w dużej mierze zbudowana z konspiratorów wywodzących się z oddziałów Narodowych Sił Zbrojnych, które w momencie wejścia Armii Czerwonej do Polski zdecydowały, w przeciwieństwie do Armii Krajowej, nie ujawniać swoich struktur.
Ze względu na duży udział narodowców w strukturach WiN w siedleckim pierwszym prezesem Obwodu „J-22” został kpt. Leon Klencer „Zawisza”, który w tym okresie był równocześnie komendantem siedleckiej struktury NSZ. W czerwcu 1946 roku, po reorganizacji inspektoratu, prezesurę objął por. Aleksander Wereszko „Rosomak”. Gdy oficer ten został aresztowany przez UB w sierpniu 1946 roku, jego funkcję przejął por. Jan Polesa „Las”. Ostatnim prezesem Obwodu WiN Siedlce był kpt. Władysław Piec „Jurek”, „Michał”, który pełnił tę funkcję do kwietnia 1947 roku„Od zniewolenia do wolności.”, s. 140..
Choć celem kierownictwa WiN było wygaszanie działalności partyzanckiej i dywersyjnej w Obwodzie Siedlce i pozostałych strukturach Inspektoratu Radzyńskiego, zamierzenie to okazało się niemożliwe do zrealizowania. Obwód Siedlce WiN, mimo że nigdy nie osiągnął takiej dynamiki działalności jak przed sierpniem 1945 roku, nadal był terenem wzmożonej działalności antykomunistycznego podziemia zbrojnego. Zgodnie z założeniami WiN starano się minimalizować działalność zbrojną, skupiając się na pracy organizacyjnej i propagandowej.
Meldunki pierwszego komendanta Obwodu kpt. „Jana Zawiszy” wskazują, że sytuacja w powiecie siedleckim była trudna do opanowania. Powszechnymi zjawiskami był brak dyscypliny i dyspozycyjność. Jawną działalność partyzancką prowadził oddział dowodzony przez sierż. Stanisława Miszczuka „Kłosa” w sile 50 ludzi, który występował w mundurach Wojska Polskiego. Do tego dochodził dualizm struktur WiN w powiecie siedleckim za sprawą działalności „Korwina”, a także działalności innych organizacji niepodległościowych (NSZ) w rejonie oraz oddziałów partyzanckich spoza terenu Obwodu WiN Siedlce (6 Brygada Wileńska AK, oddziały WiN z powiatu łukowskiego, bialskiego i radzyńskiego)„Powiat Siedlce w pierwszej dekadzie rządów komunistycznych”, s. 113.. W efekcie tego „Jan Zawisza” nie panował nad powierzonym mu terenem, co skutecznie utrudniało wygaszanie akcji partyzanckich. Głównym impulsem prowadzenia działalności konspiracyjnej były nieustanne represje władzy komunistycznej zwalczającej działaczy podziemia niepodległościowego.
Powstanie i działalność oddziału partyzanckiego „Pogoń” thumb|Grupa żołnierzy oddziału „Pogoń”, 1946 r. (źródło: IPN)
Działania oddziału do wiosny 1946 roku Represje aparatu bezpieczeństwa na byłych członkach Armii Krajowej spowodowały, że wkrótce po ujawnieniu aresztowany został również Henryk Hebda. Dzięki pomocy jego byłych podkomendnych udało mu się jednak uciec w trakcie akcji terenowej UB, gdzie miał wskazać funkcjonariuszom UB rzekomy nielegalny magazyn broni. Wkrótce po ucieczce; tracąc wiarę w nowo tworzący się ustrój; rozpoczął formowanie własnego zgrupowania partyzanckiego.
Od zimy 1945 roku kpt. Hebda zaczął występować jako komendant siedleckiej organizacji WiN. Mimo tego jego kontakty z „lubelską” organizacją Obwodu Siedlce były ograniczone. Co więcej, z grona podległej sobie kadry średniego szczebla wyznaczył komendantów struktur organizacyjnych WiN nie tylko w powiecie siedleckim, ale i w powiatach Węgrów oraz Mińsk Mazowiecki (np. Janusza Kotowskiego „Mściciela” mianował komendantem ośrodka nr 2 obejmującego teren powiatu Węgrów)Tamże, s. 121..
Budując własne zaplecze terenowe, „Korwin” wykorzystał wpływy i kontakty, jakimi dysponował w powiecie Mińsk Mazowiecki. Już wiosną 1946 r. nawiązał kontakt z komendantem pozostającego w konspiracji Rejonu NSZ Mrozy – Kuflew Marianem Gadomskim „Niedźwiadkiem”. Kilkakrotnie przeprowadzał też wspólnie z miejscową grupą NSZ akcje bojowe. Współdziałanie to zaowocowało przejściem wiosną 1946 r. jednego z podkomendnych „Niedźwiadka” – Zdzisława Wiewiórskiego „Visa” pod komendę Hebdy oraz przekazaniem mu jednego z dwóch magazynów broni (po pewnym czasie „Korwin” mianował go dowódcą plutonu partyzanckiego i jednocześnie komendantem ośrodka nr 1 Obwodu Mińsk Mazowiecki)Tamże, s. 122..