Ukraińska Powstańcza Armia, Ukraińska Armia Powstańcza, UPAW historiografii (przez autorów takich jak Petro Josyf Poticzny, Grzegorz Motyka, Rafał Wnuk, Jerzy Markiewicz, Antoni B. Szcześniak, Zdzisław Konieczny, Wiesław Z. Szota, Wiktor Poliszczuk, Edward Prus i innych, w tym Encyclopedia of Ukraine ) określana także jako OUN-UPA, aby odróżnić ją od Siczy Poleskiej – formacji zbrojnej powstałej również w 1942 r. z inicjatywy Tarasa Borowcia ps. „Taras Bulba” (związanego z petlurowskim rządem emigracyjnym), która w początkowym okresie swego istnienia (lata 1942–1943) także nosiła nazwę Ukraińska Powstańcza Armia. Banderowcy, gdy zaczęli tworzyć własne oddziały partyzanckie, dokonali wrogiego przejęcia najpierw nazwy, a później też całej formacji. Ostatecznie większość oddziałów pierwszej UPA Borowcia została w 1943 r. rozbita lub siłą wcielona do banderowskiej UPA. Boroweć w swoim liście otwartym do banderowców potępił ich totalitarne zapędy, stosowanie terroru wobec przeciwników politycznych i mordowanie niewinnej polskiej ludności cywilnej. Zmienił również nazwę resztek swojej formacji na Ukraińska Armia Ludowo-Rewolucyjna (UNRA), bo nazwa UPA zaczęła być kojarzona ze zbrodniczą działalnością banderowców. (; УПА UPA) – formacja zbrojna działająca w latach 1942–54, podporządkowana frakcji banderowskiej Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN-B), od VII 1944 formalnie Ukraińskiej Głównej Radzie Wyzwoleńczej. Działała głównie na Wołyniu, w Galicji Wschodniej i na terenach na zachód od linii Curzona. Hymnem UPA był „Marsz Ukraińskich Nacjonalistów”.
Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów nie uznała granic ustanowionych na konferencjach teherańskiej i jałtańskiej. Działacze OUN, wiedząc, że tereny zamieszkane przez ludność ukraińską zostaną podzielone i wejdą w skład Polski oraz ZSRR, i nie uznając tego faktu, próbowali utworzyć własną jednostkę terytorialną pod nazwą Zakerzoński Kraj.
Celem UPA było powstanie niepodległego, monoetnicznego (jednonarodowego) państwa ukraińskiego o charakterze faszystowskim. Walczyła w tym celu przeciwko okupacyjnym władzom niemieckimGrzegorz Motyka stwierdza, że Niemcy byli dla UPA mniej ważnym przeciwnikiem niż ZSRR i Polska i prowadzono przeciw nim działania o ograniczonym charakterze i bez większego przekonania – zob. Grzegorz Motyka, „Ukraińska partyzantka 1942–1960”, Warszawa 2006, , s. 655., partyzantom polskim i radzieckim (1943–1945), Siczy Poleskiej, Armii Czerwonej i NKWD. Mimo potyczek z Niemcami UPA w pewnym stopniu z nimi współpracowałaPiotr Bilski, System polityczny Ukrainy, [w:] Systemy polityczne państw Europy Środkowej i Wschodniej, pod red. Wojciecha Sokoła i Marka Żmigrodzkiego, Lublin 2005, s. 546. – zawierała lokalne porozumienia z Niemcami w celu zwalczania partyzantki sowieckiej, a także w 1944 była sporadycznie przez nich zaopatrywana.
Ukraińska Powstańcza Armia jest współodpowiedzialna wraz z OUN-B za zorganizowanie i przeprowadzenie ludobójstwa polskiej ludności cywilnej (rzeź wołyńska i czystka etniczna w województwach lwowskim, tarnopolskim i stanisławowskim). Według opinii niektórych historyków była to organizacja terrorystycznaUkraińska Powstańcza Armia, [w:] Encyklopedia II wojny światowej, red. K. Sobczak, Warszawa 1975, s. 611.W. Romanowski, ZWZ-AK na Wołyniu 1939–1944, Lublin 1993, s. 12.S. Nabywaniec, "Gorzka prawda: zbrodniczość OUN-UPA: spowiedź Ukraińca", Wiktor Poliszczuk, Toronto-Warszawa-Kijów 1995: [recenzja], „Resovia Sacra. Studia Teologiczno-Filozoficzne Diecezji Rzeszowskiej” 3, 1996, s. 318.W. Siemaszko, E. Siemaszko, Terror ukraiński i zbrodnie przeciwko ludzkości dokonane przez OUN-UPA na ludności polskiej na Wołyniu w latach 1939–1945, „Studia Polonijne” 1998, t. 19, s. 91.G. Hryciuk, Akcje UPA przeciwko Polakom po ponownym zajęciu Wołynia i Galicji Wschodniej przez Armię Czerwoną w 1944 roku, [w:] Antypolska akcja OUN-UPA 1943–1944. Fakty i interpretacje, red. G. Motyka, D. Libionka, Warszawa 2002, s. 108.Ukraińska Powstańcza Armia, [w:] Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna, t. 44/22 (suplement współczesny), Warszawa 2003, s. 275.S. Sztaba, Zróżnicowanie narodowe i etniczne sierot w domach dziecka w województwie podkarpackim, „Prace Naukowe AJD. Pedagogika” 2007, 16, s. 174.D. Pohl, Niemiecka polityka ekonomiczna na okupowanych terenach wschodniej Polski w latach 1941–1944, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2009, nr 1, s. 99.B. Grott, Wstęp, [w:] Działalność nacjonalistów ukraińskich na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej, red. B. Grott, Warszawa 2010, s. 7.Ewa Siemaszko, wywiad Macieja Rosalaka: Genocidum atrox, Historia Do Rzeczy Nr 5/2013, , cyt.: „Była to organizacja terrorystyczna, która dążyła nie tyle do zjednoczenia narodu, ile do narzucenia mu swojej woli. Kto się jej nie podporządkowywał, był karany śmiercią. (...) Gdyby rzeczywiście osiągnęła ten cel, powstałoby straszne państwo totalitarne”.P. Pankowski, Słowo do Czytelnika, [w:] A. Podhajecki, OUN i UPA pod skrzydłami III Rzeszy, Warszawa 2013, s. 7.A. Podhajecki, OUN i UPA pod skrzydłami III Rzeszy, Warszawa 2013, s. 13.A. Noskowa, Nacjonaliści ukraińscy lat czterdziestych XX w. O co i przeciw komu walczyli? Dlaczego ponieśli porażkę? (Na podstawie nowego rosyjskiego wydania dokumentów), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2013, nr 2, s. 307.B. Kuźniar, Terrorystyczna działalność OUN-UPA i przesiedlenia ludności ukraińskiej w powiecie jarosławskim (1944-1947), „Przegląd Geopolityczny” 2015, nr 11, s. 21.. Przeciwną opinię ma polski historyk prof. Norman Davies, który stwierdził, że UPA „nie była organizacją kryminalną”.
Od jesieni 1944 roku UPA walczyła w nowych granicach Polski nie tylko z polskim wojskiem, KBW, UBP, WOP; atakowała posterunki MO i niebronione polskie wsie, ale również z oddziałami poakowskimi (np. Zgrupowaniem Warta), NSZ, WiN. Od 1945 na Lubelszczyźnie i Podlasiu zawierała lokalne porozumienia rozejmowe z antykomunistycznym podziemiem poakowskim, były przypadki współpracy zbrojnej (atak na Hrubieszów). Zarówno w trakcie wysiedleń ludności ukraińskiej do ZSRR w latach 1944–1946, jak i w trakcie akcji „Wisła”, zbrojnie starała się powstrzymać wysiedlenia ludności ukraińskiej. Na terenie ZSRR walczyła z regularnymi oddziałami Armii Czerwonej, Istriebitielnymi Bataljonami, milicją, wojskami NKWD i MGB i antypartyzanckimi oddziałami NKWD.
W Polsce jej aktywność znacząco zmalała po akcji „Wisła” w 1947 roku, ostatnie oddziały przestały istnieć w ZSRR w 1956 roku.
Polski Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 22 września 1950 roku uznał Ukraińską Powstańczą Armię za organizację zbrodnicząWyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1950 r., sygn. akt K 1147/50, Zbiór Orzecznictwa Sądu Najwyższego Izby Karnej z 1951 r., nr 18..
Historia powstania UPA Do 1941 roku w OUN przeważał pogląd, że należy utworzyć regularną armię ukraińską przy pomocy władz niemieckich, w związku z tym koncepcja tworzenia własnych oddziałów partyzanckich zakrawała na prowokację. Jednak we wrześniu 1941 i w lecie 1942 Niemcy dokonali masowych aresztowań działaczy OUN. Dlatego też pod koniec 1942 w pobliżu Lwowa odbyła się konferencja referentów wojskowych obwodowych prowidów OUN-B, która przedyskutowała istniejące koncepcje walki i opowiedziała się za tworzeniem struktur partyzanckich pod nazwą Wojskowe Oddziały OUN-SD (Samostijnikiw Derżawnikiw). Jednocześnie utworzono grupę roboczą w składzie: Wasyl Iwachiw „Sonar”, Mychajło Medwid „Karpowycz” i Łuka Pawłyszyn „Wowk”, w celu opracowania wojskowych regulaminów i instrukcji.
Formowanie pierwszego oddziału OUN-SD rozpoczęto na Polesiu w połowie października 1942. Dowodził nim referent wojskowy OUN Serhij Kaczynski „Ostap”. Drugi oddział, pod dowództwem Hryhorija Perehijniaka „Dowbeszki-Korobki” został utworzony na Wołyniu. W lutym 1943 utworzono 3 nowe sotnie UPA, pod dowództwem „Dorosza”, „Kruka” i „Honty”.
Pierwszą akcją oddziałów był atak sotni Hryhorija Perehijniaka 7 lutego 1943 na baraki policyjne w miasteczku Włodzimierzec.
III konferencja OUN-SD (odbywająca się w dniach 17–21 lutego 1943) aprobowała obrany kurs na walkę zbrojną z okupantem.
W dniach 20–30 marca 1943 na stronę UPA przeszły z bronią załogi posterunków ukraińskiej policji pomocniczej w okolicach Kowla i Łucka. Dezercja rozszerzyła się na cały obszar Wołynia i objęła 4-5 tysięcy z ogólnej liczby ponad 11 tysięcy policjantów.
Wiosną 1943 oddziały OUN-SD liczyły już kilka tysięcy osób. Główne dowództwo sprawował Dmytro Klaczkiwski, szefem Krajowego Sztabu Wojskowego (KWSz) był Wasyl Iwachiw (do śmierci 13 maja 1943), następnie Wasyl Sydor. Nazwę późniejszą, tzn. UPA przejęto od formacji zbrojnych Tarasa Borowcia „Tarasa Bulby”. Obecnie dla rozróżnienia oddziałów Bulby używa się wobec nich określenia UPA – Poleska Sicz.
Za oficjalną datę utworzenia UPA historycy ukraińscy przyjmują 14 października 1942 – Święto Szaty (Pokrowy) Najświętszej Marii Panny. Dzień ten jako święto UPA został ustalony na mocy postanowienia Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej (UHWR) z 30 maja 1947.
Organizacja UPA Struktura początkowa Pierwszym dowódcą UPA został Dmytro Klaczkiwski („Kłym Sawur”, „Ochrim”), a szefem Krajowego Sztabu Wojskowego (Krajowyj Wijśkowyj Sztab – KWSz) Wasyl Iwachiw („Sonar”, „Som”), po jego śmierci Wasyl Sydor („Szełest”), a po nim Łeonid Stupnycki „Honczarenko”. Pod koniec 1943 UPA składała się z czterech okręgów wojskowych (wijśkowa okruha – WO), zwanych też grupami (hrupa): Zahrawa (pogranicze Wołynia i Polesia) pod dowództwem Iwana Łytwynczuka („Dubowyj”); Turiw (tereny obecnego obwodu wołyńskiego) pod dowództwem Jurija Stelmaszczuka („Rudyj”); Bohun (południowe tereny dzisiejszego obwodu rówieńskiego, rejon krzemieniecki, część wschodniego Podola) pod dowództwem Petra Olijnyka („Enej”); Tjutjunnyk (tereny dzisiejszego obwodu żytomierskiego) pod dowództwem Fedira Worobcia („Wereszczaka”).
Oddziały UPA dokonywały także rajdów na wschodnie tereny Ukrainy (przede wszystkim okolice Kamieńca Podolskiego, Winnicy, Czerkasów). Mimo wysiłków podejmowanych od 1943 nie udało się zbudować struktur UPA i OUN na Ukrainie Wschodniej.
W 1943 na terenach Galicji Wschodniej UPA formalnie nie istniała, działała tam od 3 czerwca 1943 inna struktura nacjonalistów ukraińskich – Ukraińska Narodowa Samoobrona (Ukrajinśka Narodna Samooborona – UNS) dowodzona przez Ołeksandra Łućkoho („Bohun”, „Bohdan”, „Berkut”, „Andrijenko”). Szefem KWSz na terenie województw lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego był w tym czasie Łuka Pawłyszyn („Wowk”).
Dopiero w grudniu 1943 UNS przekształciła się w UPA. Składała się wówczas z następujących WO (Grup): WO-1/Grupa Baszta (Lwów, poligon lwowski) – Wiktor Charkiw „Chmara” WO-2/Grupa Buh (obwód lwowski) – Ostap Łynda „Jarema”, Wasyl Łewkowycz „Woronyj” WO-3/Grupa Łysonia (obwód tarnopolski) – Omelian Polowyj „Ostap” WO-4/Grupa Howerlia (obwód stanisławowski) – Iwan Butkowski „Hucuł”, Mykoła Twerdochlib „Hrim” WO-5/Grupa Makiwka (obwód drohobycki) – Bohdan Wilszynski „Oreł”, Iwan Bełejłowycz „Dzwinczuk” WO-6/Grupa „Sian” (powiaty: leski, przemyski, Jarosławski) – Jakiw Czornij „Udarnyk” WO-7/Grupa Suczawa (Bukowina) – nie wyznaczono dowódcy WO-8/Grupa Sribna (Ukraina Zakarpacka) – Antin Szkitak „Omelian”
Reorganizacja struktury mały|upright=1.5|Podział UPA W listopadzie 1943 powstały Główne Dowództwo UPA (Hołowne komanduwannia) i Główny Sztab Wojskowy UPA (Hołownyj wijśkowyj sztab – HWSz). Głównym dowódcą UPA został Roman Szuchewycz („Taras Czuprynka”), a szefem HWSz Dmytro Hrycaj („Perebyjnis”). Zastępcą szefa HWSz mianowano Ołeksę Hasyna („Łycar”).
Dotychczasowa UPA działająca na Polesiu i Wołyniu została przekształcona w UPA-Północ (UPA-Piwnicz), a jej dowódcą mianowano D. Klaczkiwskiego. UPA-Północ składała się z trzech okręgów wojskowych (WO): I WO Turiw II WO Zahrawa III WO Wołyń-Południe (Tiutiunnyk) Natomiast od sierpnia 1944 z dwóch (Zawychost, 444).