Pinarayi Vijayan (mal. പിണറായി വിജയൻ; ur. 24 maja 1945 w ) – indyjski polityk, premier stanowy Kerali od 2016. Pochodzi ze społeczności Ezhavów. Działalność polityczną rozpoczął w szeregach związanej z partią komunistyczną organizacji studenckiej. Początkowo członek Komunistycznej Partii Indii (KPI), w 1964 wstąpił do Komunistycznej Partii Indii (Marksistowskiej) (KPI (M)). Sekretarz stanowych struktur KPI (M) w Kerali (1998-2015), członek sekretariatu stanowego partii (od 1989). Włączony do Komitetu Centralnego oraz do Biura Politycznego. Poseł do Zgromadzenia Ustawodawczego Kerali różnych kadencji, w okresie od 1970 (ostatnia reelekcja w 2021). Minister energii i spraw spółdzielczych Kerali (1996-1998), od 2016 premier Kerali. Należy do umiarkowanego skrzydła KPI (M), od wielu lat skonfliktowany jest ze swoim dawnym mentorem V.S. Achuthanandanem. Uznawany za sprawnego administratora, ceniony za swoją rolę w odbudowie stanu po powodziach z 2018 i 2019. Działania jego gabinetu w zakresie zarządzania kryzysem spowodowanym pandemią COVID-19 przyciągnęły uwagę obserwatorów tak w Indiach, jak i poza granicami kraju. Podjął działania na rzecz pogłębienia relacji międzynarodowych stanu. Jako premier odwiedził między innymi Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Holandię, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Bahrajn i Szwajcarię. Cieszy się dużą popularnością. Narosły wokół niego kult jednostki bywa wszakże przedmiotem krytyki i kontrowersji. Został utrwalony w kulturze rodzinnego stanu, poświęcono mu skomponowaną przez piosenkę Priya Sakhavu (2021). Jego zawoalowaną krytykę można odnaleźć w filmie wyreżyserowanym przez w 2013. Wyróżniony nagrodą dla najlepszego indyjskiego premiera stanowego przez Gandhi Global Foundation (2018). Autor licznych publikacji książkowych, uznawany za najpotężniejszego komunistycznego polityka współczesnych Indii.
Życiorys Pochodzenie Urodził się w w dystrykcie Kannur w ówczesnym stanie Madras, obecnie położonej na północy Kerali. Jego rodzinna wioska jest miejscem o wieloletnich tradycjach komunistycznych. To właśnie w niej, podczas spotkania z 30 grudnia 1939, został utworzony keralski oddział Komunistycznej Partii Indii. Pochodzi z wielodzietnej rodziny, która zwykła żyć w nędzy. Przyszły keralski przywódca w dzieciństwie nosił wyłącznie białe ubrania, przede wszystkim dlatego, iż był to relatywnie dobry sposób na to by ukryć fakt, że jego rodziców nie stać na kupno jakiejkolwiek innej odzieży.
Należy do społeczności Ezhavów, stanowiącej około 23 procent populacji Kerali. Ezhavowie nie mieszczą się w tradycyjnym porządku warnowym, indyjska konstytucja sytuuje ich w obrębie tak zwanych Other Backward Classes (OBC). Polityk doświadczał dyskryminacji na tle kastowym w swym życiu, tak publicznym jak i prywatnym, nawet już po przejęciu władzy w Kerali i zaprzysiężeniu na premiera.
Młodość i edukacja Vijayan był najmłodszym z czternaściorga dzieci, jak również jednym z trzech, które dożyły wieku dorosłego. Dosyć bojaźliwy i przesądny jako dziecko, obawiał się duchów oraz demonów. Wyraźnie bał się samotności, starał się zawsze przebywać w towarzystwie innych osób. Podczas nauki czy pracy nad materiałem poznanym w szkole przesiadywał z reguły w kuchni, zwłaszcza gdy w pobliżu znajdowała się jego matka.
Wcześnie stracił ojca. Dorastał przy tym wysłuchując opowieści o brutalności policji wobec działaczy zdelegalizowanej partii komunistycznej. Opowieściom tym przypisywał zresztą później znaczną rolę w procesie swej politycznej ewolucji oraz ukształtowaniu się lewicowego światopoglądu. Pewne znaczenie mógł też mieć w tym miejscu przykład płynący z rodziny. Z komunistami związał się bowiem także jeden z jego braci, również swoją drogą stając się ofiarą policyjnej brutalności ze względu na swe przekonania.
Jako nastolatek przez pewien czas pracował w piekarni w stanie Karnataka, parał się również tkactwem ręcznym. Edukację zdobywał początkowo w Sharada Vilasam LP School, następnie zaś w Peralasery Government High School.
Początki kariery politycznej right|thumb|Flaga Komunistycznej Partii Indii (Marksistowskiej), formacji, z którą związana jest niemal cała kariera Vijayana Studiował ekonomię w Government Brennen College w Thalassery, tam też rozpoczął życie polityczne w szeregach związanej z partią komunistyczną organizacji studenckiej. W 1964 wybrany na sekretarza Keralskiej Federacji Studentów (KSF) w dystrykcie Kannur. Awansował następnie, również w szeregach KSF, na stanowisko sekretarza stanowego, wreszcie zaś przewodniczącego całej organizacji, przemianowanej później na Federację Studentów Indii (SFI). Zaangażowany jednocześnie w działalność Keralskiej Socjalistycznej Federacji Młodzieży (KSYF), dochodząc do stanowiska jej ogólnostanowego przewodniczącego. KSYF przemianowano później na Demokratyczną Federację Młodzieży Indii (DYFI).
Początkowo członek Komunistycznej Partii Indii, krótko później, w 1964 wstąpił do nowo utworzonej Komunistycznej Partii Indii (Marksistowskiej). Jako młody działacz partyjny znany był z radykalizmu, sympatyzował z ruchem naksalickim. W 1965 brał udział w protestach studenckich przeciwko zmniejszeniu państwowych przydziałów ryżu, został w związku z nimi aresztowany. We wczesnych latach swej kariery został skierowany do Thalassery z poleceniem zwalczania bojówkarzy skrajnie prawicowego Narodowego Stowarzyszenia Ochotników (Rashtriya Swayamsevak Sangh, RSS). Odegrał istotną rolę w przywróceniu spokoju po zamieszkach, w których pogrążone było to miasto w 1971 i 1972.
Kariera parlamentarna i rządowa do 2016 Po raz pierwszy zasiadł w Zgromadzeniu Ustawodawczym Kerali w 1970, jako najmłodszy ówcześnie poseł stanowy. Podczas stanu wyjątkowego (1975–1977), aresztowany i osadzony w Kannur Central Prison, był poddawany torturom. Mandat uzyskał ponownie w 1977. Zasłynął wówczas wygłoszonym na forum parlamentu przemówieniem, w czasie którego miał na sobie swoją noszącą ślady krwi koszulę. Chciał w ten sposób zwrócić uwagę na problem brutalności policji indyjskiej. Przemówienie to uznaje się za jedno z najlepszych w historii keralskiego parlamentaryzmu.
Stopniowo budował swoją pozycję w keralskim aparacie władzy. W latach 80. i 90. współuczestniczył w tak zwanej vetti niruthal, kampanii eliminacji przeciwników politycznych zainicjowanej przez V.S. Achuthanandana. Z partii zostali wówczas wyrzuceni chociażby M.V. Raghavan czy ówczesny przewodniczący stanowej koalicji partii lewicowych (LDF) P.V. Kunhikannan. Pełnił funkcję przewodniczącego Kerala State Cooperative Bank. Reelekcję parlamentarną uzyskiwał w 1991, 1996, 2016 oraz 2021. W tych ostatnich wyborach wyłączono go z obowiązku przestrzegania partyjnej reguły, zgodnie z którą poseł może zasiadać w legislatywie maksymalnie przez dwie kadencje.
Poprowadził stanowe struktury partii do zwycięstwa w wyborach federalnych z 2014, z kandydatami wiedzionej przez KPI (M) koalicji zwycięskimi w większości keralskich okręgów wyborczych. Był keralskim ministrem energii (1996–1998). Odpowiadał też za resort nadzorujący ruch spółdzielczy. Przyczynił się na tym stanowisku do znaczącego zwiększenia wydajności stanowej sieci energetycznej. Również jako minister energii był zaangażowany w sprawę kontraktu na infrastrukturę hydroenergetyczną między indyjskim rządem federalnym a kanadyjską firmą SNC-Lavalin. Nieprawidłowości przy tej umowie, renegocjowanej osobiście przez Vijayana, kosztowały indyjskiego podatnika blisko miliard rupii. Polityk znalazł się wśród oskarżonych w tej sprawie, w 2013 został wszakże oczyszczony z ciążących na nim zarzutów. Indyjskie federalne Centralne Biuro Śledcze (CBI) odwoływało się od orzeczenia sądu w tej sprawie. Odwołanie to utkwiło niemniej w indyjskim systemie sądowniczym. 20 października 2022 rozprawa mająca na celu przyjrzenie się uniewinnieniu Vijayana została odroczona, po raz trzydziesty trzeci od 2017.
Również jako minister energii i spółdzielczości towarzyszył ówczesnemu premierowi stanowemu E.K. Nayanarowi podczas wizyty w Watykanie z 1997. Spotkał się wówczas z papieżem Janem Pawłem II.
Premier stanowy Pierwsza kadencja right|thumb|Pinarayi Vijayan z premierem Narendrą Modim oraz wiceprezydentem Venkaiahem Naidu podczas otwarcia sieci metra w Koczinie Po zwycięstwie lewicowej koalicji w wyborach stanowych z 2016 otrzymał misję sformowania nowego rządu. Zaprzysiężony został 25 maja 2016, jako zaledwie trzeci szef rządu Kerali wywodzący się ze społeczności Ezhavów. Na swoją doradczynię ekonomiczną powołał Gitę Gopinath, amerykańską ekonomistkę pochodzącą z Kerali. Jej nominacja była interpretowana jako próba kontroli keralskiego ministra finansów, cenionego przedstawiciela marksowskiej myśli ekonomicznej. Gopinath znana jest ze swoich neoliberalnych tendencji, co wzbudziło znaczne kontrowersje.
Wyniesienie Vijayana do władzy było komentowane z pewną niechęcią – jako zwycięstwo szowinistycznego i rewizjonistycznego skrzydła partii. Uważano, że zwiastuje ono wzrost wpływów hinduskiego konserwatyzmu w Kerali, skrywanego pod pozorami odwołań do komunizmu. Wiązano jego awans nierozerwalnie z kulturą męczeństwa w KPI (M), wywodzącej się z kolei z przemocy politycznej trapiącej Keralę od wielu dekad.
Kompozycja religijna pierwszego gabinetu Pinarayi Vijayana na początku jego funkcjonowania przedstawiała się następująco: 14 z 19 jego członków wywodziło się spośród ludności hinduistycznej. Wśród ministrów wiązanych z tą tradycją religijną siedmiu pochodziło ze społeczności Ezhavów. W ławach rządowych zasiadło też dwóch muzułmanów oraz trzech chrześcijan.
W pierwszych miesiącach urzędowania kierowany przez niego rząd oskarżany był o tolerowanie szeroko zakrojonego nepotyzmu w strukturach administracji stanowej. Część powołań noszących takie znamiona została wycofana pod naciskiem opinii publicznej. Niemniej na lukratywne stanowiska w kontrolowanych przez stan podmiotach trafiło szereg krewnych prominentnych działaczy partyjnych. Wśród wykorzystanych w ten sposób spółek i podmiotów wskazywano chociażby Kinfra Apparel Park, Clay and Ceramics Limited czy Women’s Development Corporation. Posunięcia takowe uznawano generalnie za złamanie obietnic składanych w kampanii wyborczej. Porównywano jednocześnie sytuację w Komunistycznej Partii Indii (Marksistowskiej) do wydarzeń w strukturach Komunistycznej Partii Chin, zwłaszcza w kontekście praktyk korupcyjnych. Przywoływano takoż kampanię antykorupcyjną rozpoczętą przez Xi Jinpinga po objęciu stanowiska sekretarza generalnego KPCh w 2012.
W 2017 Vijayan zainicjował rozmowy z RSS, próbując położyć kres fali motywowanej politycznie przemocy trapiącej stan od kilku dekad. Pojawiły się wszakże głosy, zgodnie z którymi jego wysiłki w tym zakresie nie przyniosły oczekiwanych rezultatów.
Wykonał wyrok indyjskiego Sądu Najwyższego otwierający świątynię w Sabarimali dla wszystkich wiernych, w tym dla kobiet w wieku menstruacyjnym. Posunięcie to wywołało gwałtowne protesty indyjskiej skrajnej prawicy, zyskało jednak szerokie uznanie w indyjskich środowiskach liberalnych. Było to jednym z głównych czynników stojących za porażką partii komunistycznych w wyborach federalnych z 2019. W obronie decyzji Sądu Najwyższego zorganizowano z poparciem keralskiego rządu, KPI (M) oraz przeszło 170 organizacji społecznych żywy mur złożony z keralskich kobiet. Ustawiony wzdłuż stanowej granicy, rozciągał się na przestrzeni 620 kilometrów, od Kasaragodu na północy do Trivandrum na południu. W akcji wzięło udział około pięć i pół miliona kobiet, w tym otwierająca mur ówczesna minister zdrowia K.K. Shailaja oraz zamykająca go członkini Biura Politycznego Komunistycznej Partii Indii (Marksistowskiej) . Kwestia wejścia do świątyni w Sabarimali była wykorzystywana w kampanii przed wyborami stanowymi w 2021. Partie opozycyjne oskarżały Vijayana i kierowany przez niego rząd o zaognianie sytuacji poprzez zachęcanie kobiet, by dostawały się do najświętszego miejsca przybytku.