thumb|300px|Neumy na czterolinii: Drømte mig en drøm i nat, ok. 1300 Neumy – forma notacji muzycznej, charakterystyczna dla okresu średniowiecza. Przyjmuje się, że termin „neuma” pochodzi od starogreckich wyrazów πνεῦμα [pneuma], czyli „oddech”, lub νεῦμα [neuma] – ’znak’. Ten system notacji charakterystyczny jest dla chorału gregoriańskiego.
Neumy stanowiły ogólny zarys linii melodycznej, informowały, czy melodia wędruje w górę, czy w dół, nie wskazując początkowo wielkości poszczególnych interwałów. Dopiero wprowadzenie linii (notacja diastematyczna) przez Gwidona z Arezzo (zm. 1050) pozwoliło na szczegółowy zapis melodii chorałowych.
Notacja ta obejmuje znaki w formie kropek (punctum) i kresek (virga), które przedstawiają przybliżony przebieg melodii; nie zawsze określają one dokładny czas trwania i wysokość dźwięku. Neumy zapisywano początkowo bezliniowo, później na czterolinii.
Tempo jednej neumy określa się w przybliżeniu jako spokojną ósemkę. W różnych krajach oraz na przestrzeni wieków neumy przyjmowały różną postać zarówno pod względem trwania i wysokości, jak i pod względem samego zapisu. W związku z tym nazywane są neumami bizantyńskimi, włoskimi, francuskimi, gotyckimi itd. W stylu rzymskim neuma była rombem. Klucze Nazwy nut na liniach poznaje się za pomocą klucza tj. znaku, który swoje pochodzenie wyprowadza z dawnych liter nutowych. Śpiew gregoriański obecnie posługuje się dwoma kluczami: {| class="wikitable" |- |80px || Klucz C || ut (czyli do) |- |80px || Klucz F || fa |} Wszystkie nuty, które leżą na tej samej linii co klucz, noszą jego nazwę.
Nuty zwykłe {| class=wikitable |- |80px || Punctum (quadratum) (Kropka (kwadratowa)) || Podstawowa nuta. |- |80px || Punctum inclinatum (kropka pochylona) || Nuta w kształcie rombu. Występuje jako element Climacus. |- |80px || Virga (latorośl, gałązka, różdżka) || Punctum z umieszczoną z prawej strony kreską. |- |80px || Apostropha lub Stropha || Ma kształt powiększonego przecinka. Nigdy nie występuje sama. |- |80px || Oriscus (Pagórek) || Jest to pewien rodzaj Apostrophy. |- |80px || Quilisma (gr. kilidno – toczyć, przewracać) || Nuta poszarpana. Zawsze występuje w złożeniu kilku nut. |} Neumy złożone z dwóch nut {| class=wikitable |- |160px || Pes lub Podatus (Stopa) || Neuma założona z dwóch nut, z których pierwsza jest niżej, a druga wyżej. |- |160px || Clivis (skłon) || Neuma założona z dwóch nut, z których pierwsza jest wyżej, a druga niżej. |- |160px || Bivirga (Podwójna latorośl, gałązka, różdżka) || Dwie virgi znajdujące się obok siebie na tym samym stopniu i przypadające na tę samą sylabę.
Neumy złożone z trzech nut {| class=wikitable |- |200px || Torculus || Neuma złożona z trzech nut, z których środkowa położona jest wyżej. |- |200px || Porrectus (rozciągnięta) lub Clivis resupinus || Neuma złożona z trzech nut z których środkowa jest najniższa. |- |200px || Climacus (drabina, schody) || Neuma złożona z trzech (albo więcej) nut kolejno zstępujących. Pierwsza z nich to Virga. |- |200px || Scandicus (wstępująca) || Neuma złożona z trzech (albo więcej) nut, które mają melodycznie charakter wznoszący się. |- |200px || Salicus (wskakująca) lub Scandicus–oriscus || Neuma składa się z trzech (albo więcej) nut o charakterze wznoszącym się, z których przedostatnią jest zawsze Oriscus.
Neumy złożone z czterech nut {| class=wikitable |- |240px || Porrectus flexus || Neuma Porrectus, do której została dołączona nuta położona melodycznie niżej w stosunku do ostatniego dźwięku neumy podstawowej -- flexus. |- |240px || Scandicus flexus || Neuma Scandicus, do której został dodany flexus. |- |240px || Salicus flexus || Salicus, do której został dodany flexus. |- |240px || Torculus resupinus|| Układ Torculus, do którego dołączona nuta położona melodycznie wyżej w stosunku do ostatniego dźwięku neumy podstawowej. Może wyglądać jak zmodyfikowany Porrectus. |- |240px || Climacus resupinus|| Neuma Climacus, do której została dołączona nuta Punctum położona melodycznie wyżej w stosunku do ostatniego dźwięku neumy podstawowej. |- |240px || Pes subbipunctis || Pes, do której zostały dodane dwie nuty położone melodycznie niżej. Elementy subpunctis zostały wyrażone poprzez punctum inclinatum. |- |240px || Strophicus || Apostrofa, Diostrofa lub Tristrofa.
Pressus {| class=wikitable |360px || Pressus|| Dwie nuty na tej samej wysokości.
Neumy zanikające {| class=wikitable |- |80px || Epiphonus lub Podatus liquescens || Podatus, gdzie druga nuta jest zanikająca. |- |80px ||Cephalicus lub Clivis liquescens || Neuma Clivis, w której druga nuta jest zanikająca. |- |80px || Torculus liquescens || Torculus z zanikającą ostatnią nutą. |- |80px || Ancus lub Climacus liquescens || Climacus, gdzie ostatnia nuta jest zanikająca.
Inne znaki {| class=wikitable |- | Custos (stróż, zwiastun, wskaźnik) || 280px || Custos umieszczony na końcu czterolinii, zapowiada pierwszą nutę na następnej czterolinii. |- |Episema (kreska) i Mora (kropka)|| 280px || Episema wydłuża nieco nutę nad (pod) którą się znajduje. Mora dwukrotnie wydłuża nutę, przy której jest umieszczony.
Słupki Znaki rytmiczne, czyli tzw. słupki: {| class=wikitable |- | podwójny (divisio finalis) || 80px || oznacza koniec melodii. |- | wielki (divisio major) || 80px || oznacza koniec zdania. |- | półsłupek (divisio minor) || 80px || oznacza przerwę o wartości nuty poprzedzającej. |- | ćwierćsłupek (divisio minima) || 80px || oznacza przerwę krótką (oddechową). |- | przecinek || 80px || oznacza miejsce oddechu.
Zobacz też pięciolinia
Przypisy
Kategoria:Notacja muzyczna