Polityka gospodarcza – subdyscyplina ekonomii opisująca i wyjaśniająca sposoby świadomego oddziaływania państwa na gospodarkę, za pomocą określonych narzędzi (instrumentów) i środków, dla osiągnięcia celów założonych przez podmioty polityki gospodarczej (tj. polityka rządu), w otoczeniu uwarunkowań doktrynalnych (tj. przy wykorzystaniu danej teorii ekonomicznej), wewnętrznych (związanych z danym krajem) i zewnętrznych (poza nim)Gajda M., Tarnawska K., (2009), Kontrowersje wokół roli „Paktu Stabilizacji i Wzrostu” jako instrumentu koordynacji polityki gospodarczej w ramach Unii Gospodarczo – Walutowej, Studia i Prace Wydziału Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych, Zeszyty Naukowe nr 2, Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, s. 9–28. ISSN 1898-6323..
Polityka gospodarcza jest nauką stosowaną ekonomii i formą praktyki gospodarczej państwa. Dzieli się ją zatem na teorię i praktykę. Nie opiera się ona wyłącznie na wiedzy z zakresu ekonomii pozytywnej, przyjmując często formę odpowiednią do przekonań politycznych na gospodarkę rządzącej większości parlamentarnej. W przeciwieństwie do teorii ekonomii, polityka gospodarcza wymaga uwzględnienia wiedzy z zakresu socjologii, politologii, czy nawet dziennikarstwa (media również oddziałują na kształt polityki gospodarczej). Polityka gospodarcza stanowi często narzędzie realizacji programu społecznego partii politycznej.
Polityka gospodarcza jest jedną z kilku głównych polityk państwa, takich jak: polityka zagraniczna, polityka społeczna, polityka obronności, polityka ekologiczna.
Podział Polityka gospodarcza dzieli się na:
a) politykę mikroekonomiczną – zajmuje się regulacją konkretnych zagadnień gospodarki, jej poszczególnych gałęzi, rodzajów produkcji, rynków na określone towary i usługiB. Winiarski (Warszawa 2006, PWN) Polityka gospodarcza..
b) politykę mezoekonomiczą – zajmuje się regulacją szerszych zagadnień gospodarki, przedmiotem badań mezoekonomii jest: gospodarka regionalna, badanie funkcjonowania poszczególnych działów sektorów gospodarki, badanie zachowania ekonomicznego grup społecznychBywalec Cz., (1993), Mezoekonomia, Czasopismo „Życie Gospodarcze” nr 23..
c) politykę makroekonomiczną – obejmuje te oddziaływania państwa, które dotyczą całokształtu społecznego procesu gospodarczego i prowadzone są głównie za pośrednictwem podstawowych mechanizmów jego regulacji – pieniądza i budżetu państwaB. Winiarski (Warszawa 2006, PWN): Polityka gospodarcza..
d) politykę megaekonomiczną – za przedmiot badań przyjmuje gospodarowanie w skali globalnej z uwzględnieniem kontynentalnych zjawisk ekonomicznych, surowcowych, ekologicznych oraz międzynarodowe stosunki gospodarcze i społeczneGórka K., (2000), Tendencje rozwoju mezoekonomii w Polsce wyniku zmian ustrojowych i wyzwań cywilizacyjnych, [w:] RED. FIEDOR B., NAUKI EKONOMICZNE STYLIZOWANE FAKTY A WYZWANIA WSPÓŁCZESNOŚCI, Wydawnictwo: POLSKIE TOWARZYSTWO EKONOMICZNE, WARSZAWA, s. 463. ..
W zakres polityki makroekonomicznej wchodzą m.in.: polityka pieniężna, polityka finansowa, polityka fiskalna polityka budżetowa, której częścią jest polityka fiskalna (finanse publiczne) polityka handlowa (handel zagraniczny), w tym m.in. polityka celna
Do polityk mikroekonomicznych najczęściej zalicza się: politykę przemysłową, politykę rolną.
Polityka gospodarcza operuje szeroką gamą ekonomicznych instrumentów. Taką rolę pełnią m.in. cła, podatki, subwencje, czy zmiana podaży pieniądza.
Podejścia metodologiczne polityki gospodarczej: podejście normatywne podejście pozytywne
Cele i narzędzia Polityka gospodarcza wyznacza sobie pewne cele, które zamierza osiągnąć. Ogólne zapewnienie suwerenności państwa sprawiedliwość postęp społeczny prawa człowieka
Ustrojowo-systemowe i polityczne umacnianie istniejącego ustroju społeczno-gospodarczego
Ekonomiczne pomnażanie bogactwa kraju powiększanie dobrobytu efektywne wykorzystanie zasobów oraz wzrost gospodarczy przemiany strukturalne równowaga gospodarcza wzrost przedsiębiorczości wzrost udziału w międzynarodowym podziale pracy
Społeczne sprawiedliwy podział dochodu gwarancje zatrudnienia wyrównane szanse awansu dostęp do dóbr kulturalnych i oświaty zapewnienie ochrony zdrowia zabezpieczenie społeczne
Ekologiczne ochrona środowiska naturalnego rekultywacja
Obronno-militarne powiększanie potencjału gałęzi o znaczeniu obronnym zapewnienie niezbędnych rezerw mocy produkcyjnych i środków produkcji
Aby osiągnąć dane cele, rząd używa różnych narzędzi, które pozostają przez cały czas pod jego kontrolą. Do tych narzędzi zalicza się stopy procentowe, wydatki rządowe i podatki, zmiany kursu i wiele innych.
Polityka rządu determinuje, jakich narzędzi rząd używa, oraz zakłada, że uda się osiągnąć wyznaczone cele.
Makroekonomiczne cele polityki gospodarczej Cele systemowe Cele systemowe polityki gospodarczej to dążenia jej podmiotów do ustanowienia lub zmiany określonych elementów i rozwiązań systemu gospodarczego. Mogą dotyczyć zarówno układu organizacyjnego gospodarki, jak i układu regulacji.
W sferze układu organizacyjnego celami systemowymi są dążenia do: powoływania określonych publicznych podmiotów systemu gospodarczego, zmiany struktury własnościowej w gospodarce oraz zmiany zakresu centralnych decyzji przedmiotowych.
W sferze układu regulacji polityka gospodarcza może natomiast zmierzać do realizacji systemu finansowego, zmiany zakresu centralnych parametrów regulacyjnych, zmiany reguł systemu pobudzania i zasilania podmiotów systemu gospodarczego.
Cele systemowe mają zastosowania zawsze wtedy, kiedy w gospodarce pojawiają się czynniki hamujące jej rozwój, a organy polityki gospodarczej nie dostrzegają przyczyn tego, tkwiących w mankamentach systemu gospodarczego. Zatem w państwach, w których system gospodarczy dobrze funkcjonuje cele systemowe mogą się nie pojawiać w ogóle lub dotyczyć spraw zupełnie marginalnych.
Cele stabilizacyjne Cele stabilizacyjne polityki gospodarczej to dążenia państwa do zapewnienia: wysokiego stopnia wykorzystania czynników wytwórczych, stabilnego w czasie poziomu cen, równowagi bilansu płatniczego, wysokiego i zrównoważonego wzrostu gospodarczego.
Cele stabilizacyjne polityki gospodarczej nie zawsze muszą się pokrywać, a czasem mogą mieć sprzeczny charakter, np. bezrobocie jest konsekwencją niedostatecznego popytu, a wzrost cen konsekwencją nadmiernego popytu. Jeżeli chcemy zwalczyć bezrobocie poprzez zwiększenie popytu, dążymy tym samym do zwiększenie poziomu cen, czyli wykluczamy zapis o stabilnym poziomie cen. Zjawisko to ilustruje krzywa Phillipsa, która pokazuje, że wraz ze spadkiem bezrobocia następuje wzrost cen, a spadek cen oznacza wzrost bezrobocia.
Cele stabilizacyjne polityki gospodarczej wiąże się najczęściej z okresem kryzysu w latach trzydziestych XX wieku, kiedy to zaistniał zakrojony na szeroką skalę interwencjonizm państwowy w gospodarce rynkowej.
Cele strukturalne Cele strukturalne polityki gospodarczej to oddziaływanie na strukturę wytwarzanego produktu społecznego oraz czynników wytwórczych zaangażowanych w procesie wytwarzania tego produktu, a szerzej ujmując to dążenia podmiotów polityki gospodarczej do kształtowania wszelkich proporcji w gospodarce, czyli dążenia do osiągania określonej struktury podmiotowej, własnościowej i decyzyjnej. Do celów strukturalnych trzeba także zaliczać dążenia do zapewnienia określonej struktury dóbr i usług dostępnych w gospodarce, czynników zaangażowanych w procesy wytwarzania, terytorialnej alokacji działalności gospodarczej oraz podziału produktu społecznego.
Pojęcie celów strukturalnych jest zatem niezwykle pojemne. Przyjęta klasyfikacja makroekonomicznych celów polityki gospodarczej nie ma charakteru dychotomicznego, a więc różne grupy celów mogą się nakładać na siebie. Cele strukturalne często związane są z innymi rodzajami celów polityki gospodarczej, np. cele polegające na dążeniach do zmiany elementów układu organizacyjnego systemu gospodarczego wiążą się jednocześnie z dążeniem do zmian strukturalnych w gospodarce, czyli cele systemowe pokrywają się z celami strukturalnymi.
Cele redystrybucyjne Cele redystrybucyjne polityki gospodarczej to dążenie państwa do korygowania pierwotnych dochodów społeczeństwa.
Tak rozumiane cele redystrybucyjne zostały po raz pierwszy sformułowane pod koniec XIX wieku przez niemieckiego ekonomistę Adolpha Wagnera. Wagner jako pierwszy sformułował w literaturze ekonomicznej potrzebę wykorzystania podatków w celu niwelowania różnic dochodowych społeczeństwa. Jest on także autorem czterech grup zasad podatkowych, sformułowanych w 1880 r. Jednakże oddziaływanie państwa na podział dochodów ma swoje korzenie dużo wcześniej, gdyż wiąże się ono zawsze z poborem podatków, które prowadzą do korygowania pierwotnych dochodów społeczeństwa.
Przy dochodach pierwotnych regulowanych przede wszystkim przez rynek, rola państwa ogranicza się jedynie do pobierania podatków i powiększania dochodów wybranych podmiotów lub warstw systemu gospodarczego. W przypadku gdy państwo aktywnie angażuje się w politykę społeczną podatki muszą być dostosowane do skali wydatków budżetowych.
Uwarunkowania Uwarunkowania polityki gospodarczej mogą być w danym momencie traktowane jako zmienne niezależne, determinujące bieżące możliwości świadomego oddziaływania przez państwo na gospodarkę. Jednak w długim okresie każdy z czynników może być kształtowany przez odpowiednią politykę państwa, zmierzającą do zapewnienia lepszych warunków do realizowania swojej działalnościGajda-Kantorowska M, (2012), Kontrowersje wokół metod pomiaru stabilności wzrostu gospodarczego, [w:] Ekonomia Tom 1, Prace naukowe nr 245 (red.) Sokołowski J., Rękas M., Węgrzyn G., Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, s. 55–64. .. W tym zakresie do najważniejszych sfer działalności państwa zaliczyć należy politykę zagraniczną, kształtującą uwarunkowania zewnętrzne, politykę edukacyjną, naukową i inwestycyjną, które wpływają na uwarunkowania dotyczące zasobów, a także działania systemowe i administracyjne, mające na celu zdeterminowanie ustroju państwa. Wyróżnia się uwarunkowania:
Ustrojowo-systemowe: Ustrój polityczno-społeczny Struktury państwowo-administracyjne i społeczne Rozwiązania instytucjonalno-systemowe w gospodarce
Uwarunkowania zewnętrzne: Otoczenie międzynarodowe – ma ogromny wpływ na możliwości i ograniczenia polityki gospodarczej. Położenie geograficzne wpływa na sytuację geopolityczną, a tym samym na możliwości współpracy z innymi państwami Przynależność do określonych ugrupowań militarnych – wiąże się to z przyjęciem określonych zobowiązań Międzynarodowa sytuacja gospodarcza Restrykcje importowo-eksportowe Warunki wymiany (terms of trade) Zadłużenie wobec zagranicy oraz wynikające z nich warunki regulowania tychże zobowiązań Stan i struktura zagospodarowania regionów przygranicznych państw sąsiednich
Uwarunkowania wewnętrzne: Stan i struktura zasobów:A. naturalne – jego znaczenie stale wzrasta, co wiąże się z podejmowaniem działań w kierunku jego ochronąB. ludzkie – w tej grupie podstawowe znaczenie ma liczba i struktura ludności państwaC. materialne – wyposażenie kraju w majątek trwały zagospodarowanie przestrzenne kraju i regionów stosunki narodowościowe układ sił politycznych w kraju stosunek społeczeństwa do władzy
Funkcje państwa w gospodarce