Bernard Stiegler (ur. 1 kwietnia 1952 w Villebon-sur-Yvette (Essonne), zm. 5 sierpnia 2020 w Épineuil-le-Fleuriel) – francuski filozof, był dyrektorem Instytutu Badań i Innowacji, który założył w 2006 przy Centre Georges-Pompidou. Stał również na czele stowarzyszenia Ars Industrialis, międzynarodowej grupy refleksji, którą powołał w 2005. Jeden z najważniejszych przedstawicieli nowej filozofii francuskiej, który w centrum swojej refleksji umieścił technikę. Jego najbardziej znaną pracą jest tryptyk La technique et le temps [Technika i czas], składający się z tomów: La Faute d’Épiméthée [Wina Epimeteusza], La Désorientation [Dezorientacja] oraz Le Temps du cinéma et la question du mal-être [Czas kina a kwestia nieszczęśliwości]
Wpływy, tematyka i cel prac Na heterodoksyjną myśl Stieglera wpływ wywarli: Platon, Arystoteles, Jacques Derrida, Gilbert Simondon, André Leroi-Gourhan, Martin Heidegger, Edmund Husserl, Immanuel Kant, Sigmund Freud, Karl Marx, Friedrich Nietzsche, Gilles Deleuze, André Gorz, Henri Bergson, Georges Canguilhem, Erwin Schrödinger, Alfred Lotka i Nicolas Georgescu-Roegen.
Kluczowymi obszarami myśli Stieglera są: technika, czas, indywiduacja, noeza, automatyzacja, algorytmizacja, cyfryzacja, pragnienie, troska, libido w kapitalizmie, krytyka marketingu, praca, konsumpcjonizm, konsumencki kapitalizm, edukacja, entropia, antropocen.
Głównym celem filozoficzno-aktywistycznego przedsięwzięcia Stieglera było określenie nowych ram ekonomii politycznej na miarę wyzwań XXI wieku, począwszy od fundującego jego myśl przekonania, że wszystkie relacje w czasie są w nim zakorzenione technologicznie. To zakorzenienie skłoniło Stieglera do gruntownego przemyślenia techniczności życia, a w szczególności życia ludzkiego. Swoje prace Stiegler poświęcił wyzwaniom wynikającym z transformacji społecznych, politycznych, ekonomicznych, epistemologicznych i psychologicznych, które są związane z rozwojem technologicznym. Stiegler włączył w obręb swojej rozległej refleksji filozoficznej wiedzę z zakresu termodynamiki, biologii, antropologii, historii techniki, informatyki i ekonomii. Jego ostatnie prace koncentrują się na kwestiach związanych z antropocenem i kryzysem klimatycznym. W ostatnich latach swojej aktywności współpracował z młodzieżą z Młodzieżowego Strajku Klimatycznego.
Życiorys Lata młodości Bernard Stiegler dorastał w Sarcelles, gminie położonej na północnych przedmieściach Paryża. Jego ojciec był inżynierem elektrykiem, zatrudnionym we francuskiej telewizji publicznej jako pracownik techniczny, matka pracowała w banku. W wywiadzie dla „Le Monde” z 2006 Stiegler twierdził, że wychował się w wyniesionej z rodziny kulturze robotniczej, która ukształtowała w nim zamiłowanie do czytania, zainteresowanie muzyką i historią sztuki. Swoich rodziców wspominał jako proletariat, który żywi podziw dla kultury. Począwszy od połowy lat siedemdziesiątych kultura ta zostanie według niego zniszczona przez pierwszy program francuskiej telewizji. „Wychowała mnie telewizja publiczna generała de Gaulle’a. To dzięki niej, w wieku dwunastu lat, odkryłem Ajschylosa i tragedię grecką” – mówił, twierdząc, że można było wówczas być „biednym i wyedukowanym”. Wiele ze swoich późniejszych analiz poświęci telewizji i jej stopniowemu upadkowi za sprawą ekonomii niedbalstwa, jakie charakteryzowało „rewolucję konserwatywną” jako ideologiczną podbudowę neoliberalizmu chicagowskiej szkoły ekonomii„Do wytworzenia wstrząsów i zniszczeń psychologicznych, społecznych i gospodarczych, a w konsekwencji do sparaliżowania myśli i zduszenia w zarodku wszelkiej alternatywnej możliwości, w ogólniejszej perspektywie służy technologia, zwłaszcza od czasów konserwatywnej rewolucji, której Milton Friedman był głównym ideologiem” (Bernard Stiegler, Wstrząsy. Głupota i wiedza w XXI wieku, tłum. Michał Krzykawski, PWN, Warszawa 2017, s. 107)..
W 1968 Stiegler przerwał edukację na II klasie liceum i zaangażował się w wydarzenia paryskiego maja 1968. W tym samym roku zapisał się do Francuskiej Partii Komunistycznej, by opuścić ją osiem lat później z powodu proradzieckiej polityki Georges’a Marchais, ówczesnego pierwszego sekretarza PCF.
Doświadczenie więzienne Po 1968 podejmował się różnych prac: był zwykłym robotnikiem, pracował w biurze architektonicznym, odpowiadał za planowanie prac konserwacyjnych w Sarcelles, by wreszcie osiedlić się wraz ze swoją pierwszą żoną i córką Barbarą w gospodarstwie rodziny żony, położonym nieopodal Monflanquin, i zostać rolnikiem. Susza, która nawiedziła w 1976 część Europy zmusiła go do sprzedaży gospodarstwa. Założył wówczas małą restaurację w Tuluzie, by następnie w byłym klubie nocnym urządzić bar muzyczny o nazwie „Piana dni” i organizować koncerty muzyków jazzowych. To tam poznał Gérarda Granela, filozofa wykładającego na Uniwersytecie w Tuluzie i pasjonata jazzu, który zostaje jego przyjacielem. Ponieważ jednak bar nie przynosił dochodów, a bank odmówił mu prawa do korzystania z przyznanego debetu, Stiegler postanowił dokonać skoku na bank, aby spłacić debet. Próba zakończyła się powodzeniem. Następnie okradł trzy inne agencje bankowe.
Podczas ostatniej próby rabunkowej z bronią w ręku Stiegler został przyłapany przez policję na gorącym uczynku, a następnie skazany na karę więzienia, która, dzięki pomocy dobrego adwokata, wyniosła jedynie pięć lat. Stiegler publicznie wyznawał, że bez kary więzienia źle by skończył.
Pobyt w więzieniu wykorzystał na lekturę prac językoznawczych i filozoficznych. Na spotkaniu z czytelnikami na Big Book Festiwal w czerwcu 2018 w Warszawie wyznawał, że stał się filozofem dzięki ciszy więziennej celi, a także dzięki Granelowi: Granel otrzymał w drodze wyjątku pozwolenie na dostarczanie mu do więzienia książek, natomiast Stiegler, na skutek podjęcia trzytygodniowego strajku głodowego, wymusił na personelu zakładu umieszczenie go w jednoosobowej celi. Szczególne wrażenie wywarła na nim lektura Kursu językoznawstwa ogólnego de Saussure’a i O gramatologii Jacques’a Derridy. Czytał również wnikliwie fenomenologię Husserla. Pod wrażeniem tych lektur Stiegler podjął korespondencyjne studia filozoficzne na Uniwersytecie w Tuluzie. Ponieważ nie miał matury, przystąpił do egzaminu wstępnego, który zdał z sukcesem. Swoją pracę magisterską poświęconą Platonowi postanowił wysłać Derridzie, który odpisał na jego list i odtąd wspierał. Jako „pisarz więzienny” nabrał zamiłowania do nauczania i pomagał osadzonym w przygotowaniach do matury. Sam natomiast narzucił sobie prawdziwą ascezę, która okazała się decydująca w procesie filozoficznego formowania.
Swoje doświadczenie więzienne Stiegler opisał w autobiograficznym tekście Przejście w akt. Swoje „stawanie się filozofem” opisuje jako „stawanie-się-filozofem w akcie”, o którym zadecydowało przypadkowe (przypadłe, akcydentalne) „przejście do czynu” (obrabowanie banku). Przejście w akt i przejście do czynu [passage à l’acte] są tutaj ze sobą nierozerwalnie związane. Z jednej strony chodzi o przejście z potencji w akt w odniesieniu do arystotelesowskiej koncepcji duszy, a z drugiej strony – o dwuznaczność terminu „przejście do czynu”. W psychoanalizie termin ten oznacza bowiem gwałtowne działanie, dokonanie pod wpływem niecodziennego i nieświadomego impulsu czynu negatywnegoAndrzej Leder tłumaczy passage à l’acte jako „rozegranie w działaniu”, w nawiązaniu do wykładni u Lacana (zob. Andrzej Leder, Rysa na tafli, PWN, Warszawa 2016, s. 170–171.).:
To w tym złożonym znaczeniu aktu swoje „stawanie-się-filozofem w akcie” Stiegler rozpoznaje jako „efekt anamnezy wytworzonej przez obiektywną sytuację w akcydentalnym biegu mojego istnienia”, a lata odsiadywania kary za swój czyn wspomina jako
Lata 1980–1989 Po wyjściu z więzienia, w 1983 Stiegler pracował dla izby adwokackiej TEN w charakterze konsultanta do spraw rozwoju technologicznego i miejskiego. W 1984 i między innymi dzięki wsparciu Derridy, został mianowany na okres sześciu lat dyrektorem programowym w Collège international de philosophie. W 1987 przygotował wystawę Pamięci przyszłości [Mémoires du futur] w Centre Georges-Pompidou.
W 1989 powierzono mu misję utworzenia grupy badawczej przy Bibliotece Narodowej Francji, której celem było opracowanie koncepcji stanowisk czytelniczych wspomaganych komputerowo oraz systemu adnotacji tekstów. Efektem prac grupy było utworzenie prototypu przemysłowego przez AIS Berger-Levrault. Projekt został przerwany w 1993 na skutek zmiany składu rządu za prezydentury François Mitterranda, która pociągnęła za sobą zmianę dyrekcji BNF.
Lata 1990–1999 W 1993 Bernard Stiegler obronił swoją rozprawę doktorską pt. La Faute d’Épiméthée: la technique et le temps [Wina Epimeteusza: technika i czas], napisaną pod kierunkiem Jacques’a Derridy, którą opublikuje rok później jako pierwszą część tryptyku La technique et le temps. „Oto doktorat, który przejdzie do historii” – powiedział podczas obrony DerridaCyt. za czwartą okładką zbiorczego wydania Techniki i czasu. La technique et le temps, Bernard Stiegler..
W tym samym roku Stiegler objął stanowisko profesora nadzwyczajnego w Uniwersytecie Technologicznym w Compiègne, gdzie kierował utworzoną z jego inicjatywy jednostką badawczą COSTECH (skrót od nazwy „Umiejętności, Organizacje i Systemy Techniczne”). Został również zastępcą dyrektora generalnego Narodowego Instytutu Audiowizualnego (INA).
Lata 2000–2020 mały|Bernard Stiegler w rozmowie z Michelem BauwensemThéoricien du pair à pair, auteur et conférencier sur des sujets technologiques et culturels proches de ceux traités par Stiegler. w 2014 W 2002 Stiegler został dyrektorem Instytutu Badawczo- Koordynacyjnego Akustyki / Muzyki (IRCAM). Funkcję tę pełnił do 2006, kiedy to objął stanowisko dyrektora ds. rozwoju kulturalnego Centre Pompidou. mały|Kadr z filmu The Ister, 2004, w reżyserii Davida Barisona i Daniel Rossa 2004 W 2005 wraz z Markiem Créponem, George’em Collinsem, Catherine Perret i Caroline Stiegler założył stowarzyszenie Ars Industrialis. Organizacja obrała sobie za cel wypracowanie podstaw pod „przemysłową politykę technologii ducha i umysłu”. Ars Industrialis w krótkim czasie stało się stowarzyszeniem międzynarodowym, zrzeszającym badaczy i badaczki z wielu dziedzin (filozofów, psychoanalityczki, antropologów, fizyczki, informatyków, przedstawicielki nauk inżynieryjnych, językoznawców, prawniczki i architektów), a także pisarki i artystów. Inspirując się publikowanymi na bieżąco wielowątkowymi pracami Stieglera, Ars Industrialis podjęło szereg działań zmierzających do uwolnienia życia ducha od jego podporządkowania imperatywom gospodarki rynkowej. W lutym 2020, w odpowiedzi na kolejne kryzysy antropocenu i działania podejmowane przez światową młodzież, Ars Industrialis zostało przekształcone w Stowarzyszenie Przyjaciół Pokolenia Thunberg.
Od 2006 kierował Instytutem Badań i Innowacji (IRI) przy Centre Georges-Pompidou, który utworzył wraz z Vincentem Puigiem. Pomyślany jako obserwatorium i laboratorium jednocześnie, IRI obrał sobie za cel rozwijanie nowych praktyk i technologii kulturalnych i kognitywnych w dobie cyfryzacji, algorytmizacji i automatyzacji. Wyniki transdyscyplinarnych prac prowadzonych i inicjowanych przez IRI, przedstawiane w ramach corocznego cyklu konferencji Entretiens du Nouveau Monde Industriel [Spotkania Nowego Świata Przemysłowego] w Centre Pompidou, zostały opublikowane w pracach zbiorowych pod redakcją Stieglera: Digital Studies. Organologie des savoirs et technologies de la connaissance [Digital Studies. Organologia umiejętności i technologie poznania] (2014), La Toile que nous voulons. Le web néguentropique [Sieć, jakiej chcemy. Negentropijne www] (2017), La vérité du numérique. Recherche et enseignement supérieur à l’ère des technologies numériques [Prawda cyfrowości. Prowadzenie badań i nauczanie wyższe w epoce technologii cyfrowych] (2018) oraz Le nouveau génie urbain [Nowy geniusz miejski] (2020).