Chorwacja Dalmatyńska, także Chorwacja Przymorska lub Nadmorska (chorw. Dalmatinska/Primorska Hrvatska) – jeden z dwóch, obok Księstwa Dolnopanońskiego, wczesnośredniowiecznych tworów państwowych na obszarze współczesnej Chorwacji. Księstwo funkcjonowało w rejonie Dalmacji od początków IX do X w., kiedy to, za sprawą domniemanej koronacji księcia Tomisława i zjednoczenia ziem chorwackich, przekształciło się w Królestwo Chorwacji.

Księstwo Chorwatów Dalmatyńskich było rdzeniem terytorium chorwackiego pod względem politycznym, gospodarczym i kulturowym. Stało się ważniejszą częścią zjednoczonego państwa Chorwackiego – stanowiło ośrodek chorwackiej państwowości, centrum kultury i piśmiennictwa, wyróżniało się również unikatową działalnością budowlaną. W porównaniu z Księstwem Dolnopanońskim, położonym na pograniczu kilku potężnych państw, Chorwacja Dalmatyńska zachowała w IX i X w. znacznie większą niezależność. IX w. w historii Chorwacji Dalmatyńskiej został naznaczony frankijską, bizantyjską i papieską rywalizacją o wpływy na jej terytorium.

Historia Geneza

Odrodzenie Awarów Po śmierci Samona ok. 661 r. rozpadł się tworzony przez niego związek plemion słowiańskich, jednak państwo Awarskie długo nie odzyskało swojej poprzedniej potęgi.

Osiedlając się na obszarze Dalmacji oraz w Panonii, między rzeką Sawą i Drawą, na terenie określanym później mianem Slawonii (jako graniczne terytorium Słowian), Chorwaci korzystali z poparcia cesarza bizantyńskiego – Herakliusza I. Cesarz chętnie pozwalał plemionom niezależnym od Awarów na przejęcie ziem dawnych prowincji rzymskich, nad którymi i tak nie mógł po najazdach Słowian sprawować faktycznej kontroli.

W VIII w., wskutek napływu nowych ludów koczowniczych do Panonii, Awarowie odrodzili się, ponownie skonsolidowali kaganat i wznowili podboje. Słowianie, zwłaszcza w Slawonii, znów musieli się pogodzić z zależnością od swych potężniejszych sąsiadów.

Nowa potęga – Frankowie alt=|mały|273x273px|Karol Wielki – cesarz rzymski Schyłek VIII w. przynosi dla regionu istotne zmiany polityczne – pojawia się potęga Franków, która doprowadza do klęski państwo awarskie. Po podboju Istrii (788 r.) i zwycięstwie nad Awarami (796 r.) władca frankijski, Karol Wielki, założył na ich terenach kilka okręgów administracyjnych, tzw. marchii, na których czele stali margrabowie, tj. namiestnicy cesarscy. W początkach IX w. Cesarstwo Bizantyjskie stoczyło z Frankami ciężką, lecz zwycięską walkę, o miasta dalmatyńskie. Wojna zakończyła się w 812 r. pokojem w Akwizgranie między Karolem Wielkim a cesarzem bizantyńskim – Michałem I. Zawarto porozumieniem polityczne, zgodnie z którym władca frankijski otrzymał Istrię oraz kontynentalną część Chorwacji, a szczególnie istotne, przybrzeżne miasta o rodowodzie antycznym, tj. Zadar, Split, Trogir i Dubrownik, oraz wyspy położone wzdłuż wybrzeża, tj. Krk, Cres, Osor i Rab, pozostały pod panowaniem bizantyjskim (większa część terenów zamieszkanych przez Słowian pozostała w rękach Franków). Bizantyjskie włości w Dalmacji zamieszkiwała ludność romańska zorganizowana w gminy miejskie, na których czele stał biskup oraz tzw. prior. Obu przedstawicieli władzy wybierali mieszkańcy danego miasta.

Na przełomie VIII i IX w. Bizancjum utworzyło tem Dalmacji (okręg administracyjno-wojskowy) z ośrodkiem w Zadarze, na którego czele, z ramienia cesarza, stanął strateg dowodzący flotą stacjonującą w bizantyjskich miastach Dalmacji. Bezpośrednia władza Bizancjum w Dalmacji przetrwała do lat 20. IX w. Cesarz Michał II, po utracie Krety w 827 r. i zaatakowaniu Sycylii przez Arabów, wycofał flotę z miast dalmatyńskich. Tem Dalmacji przestał tymczasowo istnieć, a miasta i wyspy dalmatyńskie pozostawiono bez cesarskiego nadzoru.

Pierwsze państwo Chorwatów Po pokoju w Akwizgranie w źródłach pojawiają się wiarygodne informacje o powstaniu na terenie dzisiejszej Chorwacji dwóch ośrodków władzy państwowej: w Panonii (tzw. Chorwacji Posawskiej) i w Dalmacji (tzw. Chorwacji Dalmatyńskiej). Na obszarze Dalmacji Frankowie ustanowili władzę pod panowaniem miejscowych książąt i po umocnieniu swojej pozycji rozpoczęli proces intensywnej chrystianizacji Chorwatów oraz budowy struktur kościelnych. Według znalezisk archeologicznych centrum nowego księstwa znajdowało się między Kninem a Ninem. Lokalizacja ta miała istotne znaczenie, ponieważ znajdowała się w bliskiej odległości do bizantyjskiego Zadaru, a Nin był siedzibą biskupa stojącego na czele diecezji obejmującej całe chorwackie księstwo. alt=|lewo|mały|186x186px|Chrzcielnica Wyszesława Pierwszym znanym księciem, który prawdopodobnie panował w rejonie Dalmacji był Wyszesław – władca znany jedynie z inskrypcji wyrytej na tzw. chrzcielnicy Wyszesława. Nie wiadomo jednak z całą pewnością kiedy, nad jakim ludem ani nad jakim terytorium panował. Tradycja postrzega go jako pierwszego władcę Chorwacji Dalmatyńskiej, za którego Chorwaci przyjęli chrześcijaństwo, choć brak na to dowodów naukowych.

Pierwszy potwierdzony źródłowo książę słowiański, który najprawdopodobniej został wybrany przez Chorwatów i zatwierdzony przez władze frankijskie – Borna, w 819 r. wymieniany jest jako książę Dalmacji, a już w 821 r. jako książę Dalmacji i Liburni (obecnie Lika). Książę uznawał zwierzchnictwo władcy Franków, Karola Wielkiego, a później Ludwika I Pobożnego. Oprócz centrum państwa władca Chorwacji Dalmatyńskiej sprawował również kontrolę nad obszarem zwanym obecnie Liką, między górami Welebit, Gvozd i rzeką Raš (odgraniczając ziemie księstwa od Istrii), gdzie utworzono trzy żupanie: Krbava, Lika i Gacka, które zamieszkiwało słowiańskie plemię Gaczan oraz szczątki ludności awarskiej ocalałe po klęsce z rąk Karola Wielkiego. Trzema żupaniami zarządzał, w IX-X w., chorwacki ban w imieniu księcia Chorwacji Dalmatyńskiej.

Chorwackie księstwo nie obejmowało większych, nadmorskich miast, które formalnie pozostawały pod władzą Bizancjum oraz cechowały się silną odrębnością kulturową. Władza Bizancjum na tych terenach była raczej formalna – przeważały tożsamości lokalne, miejskie, a nie jedna, wspólna tożsamość Dalmacji bizantyńskiej. Mimo formalnej władzy Bizancjum nad ważnymi miastami, biskupstwa podlegały tradycyjnie Rzymowi, podobnie jak inne diecezje dawnego Illyricum.

Chrześcijaństwo w Chorwacji – życie na pograniczu dwóch kultur alt=|lewo|mały|260x260px|Płyta z Baški – zabytek chorwackiego pisma głagolickiego Nie sposób wskazać konkretnej daty przyjęcia chrztu przez Chorwatów, ponieważ Słowianie przybyli już na tereny, na których chrześcijaństwo istniało. Można przypuszczać, że chrystianizacja elit rozpoczęła się w VII w. (za sprawą duchowieństwa romańskiego bizantyjskiej Dalmacji), a masowo zaczęła przebiegać, na terenach pod zwierzchnictwem frankijskim (podległym patriarchatowi Akwilei) w początkach wieku IX. Symbolem tego procesu jest zachowana do dziś tzw. chrzcielnica Wyszesława.

Przypuszczalnie w II poł. IX w. uczniowie św. Cyryla i Metodego zostali przez Bizancjum wykupieni z Wenecji i wysłani na tereny Istrii, Dalmacji oraz wysp zatoki Kvarner. Tak wschodnie dziedzictwo braci sołuńskich dotarło i rozprzestrzeniło się na terytorium Chorwacji, gdzie słowiańską tradycję kultywowali benedyktyni, a następnie paulini i franciszkanie. Głagolica, przyniesiona wraz z tradycją cyrylo-metodyjską, która stała się alfabetem nie tylko liturgii, ale również dokumentów świeckich, m.in. statutów miast, umów prawnych, a nawet beletrystyki, pozostała głównym alfabetem języka staro-cerkiewno-słowiańskiego w redakcji chorwackiej aż do XVI w., a ostatni mszał głagolicki został wydrukowany w roku 1893. Ryt słowiański w języku scs. przyczynił się do powstania niezwykle oryginalnego modelu kulturowego na ziemiach Chorwackich. Polegał on na stopieniu się pochodzącej ze wschodu liturgii słowiańskiej z rzymskim katolicyzmem. Ludność Chorwacka mieszkała ówcześnie na swoistym pograniczu cywilizacyjnym – między wschodem a zachodem, gdzie obok język łacińskiego i liturgii kościoła rzymskiego rozprzestrzeniała się również liturgia w rycie słowiańskim. Liturgia słowiańska według obrządku rzymskiego umożliwiła Chorwatom stworzenie hybrydowego modelu kulturowego – osadzonego w świecie zachodnim, a jednocześnie silnie związanego z tradycją bizantyjską, mimo iż formalnie na terenach chorwackich był on pod jurysdykcją Rzymu. Świadectwem uczestniczenia Chorwatów w dziedzictwie wschodu jest m.in. wyraz Jezus, który w j. chorwackim używany jest w prawosławnym wariancie Isus, a nie Jesus. alt=|mały|246x246px|Książę Ljudevit zawiera sojusz z Karantanami

Powstanie Ljudevit

Za pierwszego znanego księcia Chorwacji Panońskiej uznaje się Wojnomira, który miał wspierać Franków w decydującej o losach regionu wojnie z Awarami w rejonie Panonii. Zarówno on sam, jak i jego następcy byli frankijskimi wasalami, a obszar ich panowania rozciągał się między rzeką Drawą i Sawą. Kolejnym księciem był Ljudevit panujący w grodzie Sisak. Obaj ówcześni władcy Chorwatów (Borna i Ljudevit) byli wasalami Franków, lecz ten drugi, jak donoszą kroniki: „z powodu arogancji margrabiego Friuli – Kadolaha, postanowił się przeciw niemu zbuntować i uniezależnić”. W 819 r. wybuchło powstanie zbrojne skierowane przeciwko zwierzchności frankijskiej (tzw. Powstanie Ljudevita). Książę Chorwacji Dalmatyńskiej, Borna, poparł stronę frankijską. „W pierwszej fazie Ljudevit osiągał pewne sukcesy, a wojska Borny zmuszone były wycofać się nad Adriatyk – w okolice Novego Vinodolskiego. Sam Borna uszedł z życiem dzięki pomocy swojej drużyny”. Książę Chorwacji Dalmatyńskiej zmarł ok. 821/822 r., a po jego śmierci tę samą pro-frankijską politykę kontynuował jego następca – Władysław. Ostatecznie dopiero w 823 r. ogromna armia, wspierana przez siły wysłane z dzisiejszych Włoch, pokonała Ljudevita. Po klęsce książę zbiegł do bliżej nieznanych serbskich posiadłości w Dalmacji, co jest również potwierdzeniem tezy, iż Borna nie władał w owym czasie całą Dalmacją. Upadek powstania w Panonii przyczynił się do umocnienia w Dalmacji frankijskiej administracji oraz zachodniego chrześcijaństwa.

Umacnianie pozycji księstwa – między Frankami a Bizancjum Klęska powstania Ljudevita przyczyniła się do umocnienia w Dalmacji administracji frankijskiej, a co za tym idzie, również zachodniego chrześcijaństwa. Kontynuowana przez następców Borny polityka pro-zachodnia, zachodniochrześcijańska, ale również wchodząca w krótkotrwałe sojusze z Bizancjum, rozpoczęła proces powolnego wyzwalania się z bezpośrednich wpływów frankijskich, aż do uzyskania pełnej autonomii oraz poważnej pozycji politycznej w całym regionie. alt=|mały|193x193px|PRO DUCE TREPIM – pierwszy w historii zapis imienia władcy Chorwacji, pochodzący z czasów Trpimira I. W 839 r. chorwacki książę Mislaw (panujący od ok. 839 do ok. 852 r.) zawarł pokój z Wenecją, której doskwierały niewielkie i nadzwyczaj zwrotne statki chorwackie. Przeniósł siedzibę z Ninu do Klisu położonego koło Splitu – dużego romańskiego miasta, z którego duchowieństwem książę utrzymywał dobre stosunki. Najprawdopodobniej wzniósł on również kościół św. Jerzego w Putalju pod Splitem (Kaštela).