Grigorij Michajłowicz Rimski-Korsakow (; ur. w Petersburgu, zm. 10 września 1965 tamże) – rosyjski kompozytor, teoretyk muzyki i akustyk, jeden z prekursorów mikrotonowości; wnuk Nikołaja Rimskiego-Korsakowa.

Życiorys W roku 1920 został przyjęty do Konserwatorium w Piotrogrodzie (od 1924 zwanym Konserwatorium Leningradzkim), gdzie razem z m.in. Dmitrijem Szostakowiczem i Jewgienijem Mrawinskim studiował kompozycję u swojego wuja – Maksimiliana Sztajnberga oraz grę fortepianową u Leonida Nikołajewa i przedmioty teoretyczne u Siergieja Lapunowa. Pierwszą część studiów (kurs podstawowy) ukończył w 1924, drugą (kurs akademicki) w 1926, po skomponowaniu swojej pierwszej i jedynej symfonii. W 1929 ukończył aspiranturę w zakresie teorii muzyki i akustyki na podstawie pracy Ewolucija muzykalnych zwukoriadow, napisanej pod kierunkiem Borisa Asafjewa i A. Finagina w Instytucie Teatru i Muzyki w Leningradzie.

W 1923 założył prężnie działające Koło Muzyki Ćwierćtonowej i został jego dyrektorem. Członkami Koła byli głównie studenci Konserwatorium z klasy Maksimiliana Sztajnberga, ale też korespondencyjnie zachodni kompozytorzy zainteresowani technikami mikrotonowymi, jak Alois Hába, Iwan Wyszniegradski, Jörg Mager, Willy von Möllendorff, Richard Stein. Koło składało się z trzech sekcji: teoretycznej, kompozytorskiej i wykonawczej. Jego działalność nie uszła uwadze prasy krajowej i zagranicznej, a nawet spotkała się z życzliwym zainteresowaniem ze strony kierownictwa konserwatorium, które w styczniu 1924 powierzyło ćwierćtonowcom oddzielną salę lekcyjną oraz nadające się do przestrojenia instrumenty: fisharmonię, dwa fortepiany, harfę i inne chordofony. Obok działalności kompozytorskiej i intensywnych prac teoretycznych w kierunku sformułowania spójnych podstaw systemu ćwierćtonowego, Koło prowadziło też działalność koncertową i popularyzatorską poprzez wykłady i odczyty, prowadzone zwykle przez Grigorija Rimskiego-Korsakowa, który stał się twarzą pierwszej awangardy rosyjskiej.

Wraz z pojawieniem się w 1928 kina dźwiękowego w ZSRR, Rimski-Korsakow rozpoczął pracę w laboratoriach i w studiach Techfilm oraz Lenfilm, gdzie w latach 1929–1932 był inżynierem dźwięku. W latach 1929–1932 i 1942–1946 był pracownikiem naukowym leningradzkiego Instytutu Teatru i Muzyki na Wydziałach Muzyki i Kina. Przez 33 lata (1927–1962) wykładał w leningradzkim konserwatorium akustykę muzyczną, od 1953 był tam profesorem orkiestracji.

Był jednym z założycieli Domu-Muzeum N.A. Rimskiego-Korsakowa w Tichwinie, w 1944.

Twórczość Twórczość Rimskiego-Korsakowa była dwuwektorowa. Z jednej strony inspirował się impresjonistycznymi barwami Claude’a Debussy’ego i Aleksandra Skriabina, z drugiej – nowatorską mikrotonalnością i wykorzystywaniem pierwszych instrumentów elektronicznych. Te dwa obszary aktywności twórczej prowadził równolegle.

Opracował własny system ćwierćtonowy i jako pierwszy sformułował teoretyczne podstawy takiego systemu, wyłożone w artykule Obosnowanije czetwiertitonowoj muzykalnoj sistiemy, opublikowanym w „De Musica” w 1925. Zaproponował nowe oznaczenia dla ćwierćtonów: literowe – oparte na systemie łacińskim z dodatkiem „t” oraz graficzne – częściowo przejęte od I. Wyszniegradskiego. Otrzymaną 24-stopniową skalę nazwał „skalą morną”. Wprowadził pojęcie 10-stopniowej nomogamy i na przykładzie skali durowej zbudował schemat tonacji, ze stopniami głównymi – (c) dit f g ait oraz pobocznymi – odpowiednio det e fis at h. Pisał na przestrojone ćwierćtonowo instrumenty akustyczne i nowo powstające instrumenty elektroniczne, jak emiriton zbudowany przez jego kuzyna Andrieja Rimskiego-Korsakowa, czy kurbelspharophon skonstruowany przez J. Magera. Ćwierćtonowy system Rimskiego-Korsakowa był praktycznie wypróbowywany, dyskutowany i rozwijany w Kole Muzyki Ćwierćtonowej, lecz niestety tylko tam.

Nie zachowały się jego mikrotonowe kompozycje. Koło nie prowadziło archiwum, a prywatne archiwum Rimskiego-Korsakowa spłonęło podczas oblężenia Leningradu. Z całej spuścizny kompozytora znane są tylko artykuły, utwory określane przezeń jako „proste” (czyli napisane w tradycyjnym systemie dźwiękowym) oraz listy. O ćwierćtonowości traktuje bogata korespondencja z lat 1922–1929 z I. Wyszniegradskim, zawierająca m.in. jedyny zachowany w całości ćwierćtonowy utwór Rimskiego-Korsakowowa Prelude de Georges Rimsky-Korsakov pour orchestre a cordes.

Po 1929 Rimski-Korsakow stracił zainteresowanie ćwierćtonowością i skupił się głównie na akustyce muzycznej w wymiarze praktycznym (jako inżynier dźwięku) i teoretycznym (jako wykładowca akademicki).

Skomponował symfonię, utwory kameralne i fortepianowe, około 100 pieśni na głos i fortepian do słów poetów rosyjskich, pieśni dla dzieci, opracowania rosyjskich, baszkirskich, tatarskich i koreańskich pieśni ludowych oraz muzykę teatralną i filmową.

Kompozycje (na podstawie materiału źródłowego)

Publikacje (na podstawie materiału źródłowego) Orkiestrowaja polifonija, Leningrad 1955 Obosnowanije czetwiertitonowoj muzykalnoj sistiemy, „De musica”, Leningrad 1925 Rasszyfrowka swietowoj stroki skriabinskogo „Promietieja”, „De musica”, Leningrad 1926 O wysotie kombinacyonnych tonow, „De musica”, Leningrad 1927 Akuticzeskoj obosowanuje ritma, „Muzykoznanije”, nr 4, Leningrad 1928 Theorie und Praxis der Reintonsysteme, „Melos”, nr 7, 1928

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Kompozytorzy XX wieku Kategoria:Rosyjscy kompozytorzy Kategoria:Rosyjscy muzykolodzy Kategoria:Rosyjscy teoretycy muzyki Kategoria:Ludzie urodzeni w Petersburgu Kategoria:Urodzeni w 1901 Kategoria:Zmarli w 1965