„Surowiec” – scalona z Armią Krajową jednostka partyzancka Gwardii Ludowej PPS działająca na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej (zarówno w części zaanektowanej jak i okupowanej) oraz okresowo w Beskidzie Średnim.
Podczas blisko półtorarocznego okresu swojego funkcjonowania występowała jako: Oddział Partyzancki „Surowiec”: sierpień 1943 – luty 1944 Oddział Rozpoznawczy „Surowiec”: luty – czerwiec 1944 Batalion „Surowiec”: od czerwca 1944 Jednostka wchodziła w skład Brygady Zagłębiowskiej GL PPS-AK oraz 23 Dywizji Piechoty AK.
Historia 240px|thumb|Tablica upamiętniająca poległych na kwaterze w Sosnowcu partyzantów OP „Surowiec” Gwardia Ludowa WRN (w południowo-zachodniej Polsce funkcjonowała jako Gwardia Ludowa PPSK. Englicht, S. Fertacz, Żołnierze zapomniani. Gwardia Ludowa PPS w Zagłębiu Dąbrowskim (1940–1945), w: "Nowe Zagłębie", nr. 3/4 (33/34), 2014, s. 42.), ze względu na swój środowiskowy charakter, walczyła prowadząc przede wszystkim działania sabotażowe i wywiadowczeP. Matusak, Ruch oporu w Polsce 1939-1945, s. 163-164.. Jednym z głównych obszarów działalności organizacji były mocno uprzemysłowione Zagłębie Dąbrowskie i Górny Śląsk - obszary, na których działanie ruchu oporu było dość trudne ze względu na fakt zaanektowania tych regionów przez III Rzeszę. Latem 1943 ppor. Lucjan Tajchman ps. „Wirt”, zastępca szefa Komendy Koordynującej Okręgu Zagłębie PPS (WRN) i późniejszy komendant Inspektoratu Sosnowiec AK, wyszedł z inicjatywą sformowania przy 4 Pułku Olkuskim „Srebro” Brygady Zagłębiowskiej oddziału partyzanckiego złożonego z zagrożonych aresztowaniem konspiratorów zagłębiowskich i górnośląskich. Jego zalążek miała stanowić grupa sosnowieckich egzekutorów pod dowództwem regionalnego kierownika politycznego PPS (WRN) ppor. Stanisława Wencla ps. „Twardy” oraz olkuska grupa kpr. „Wacka” zabezpieczająca przerzut partyjnej prasy przez granicę Rzeszy i Generalnego Gubernatorstwa.
Terenem działań jednostki, której nadano kryptonim „Surowiec” stała się włączona do Rzeszy cześć Zagłębia Dąbrowskiego, dowództwo nad oddziałem partyzanckim objął ppor. Gerard Woźnica ps. „Hardy”, komendant II batalionu 4 Pułku „Srebro”. W skład OP „Surowiec” wchodziły dwa samodzielne pododdziały pod dowództwem „Twardego” i „Wacka”. Podczas zimy 1943/44 część partyzantów „Surowca” skierowano na kwatery do miast Zagłębia i Górnego Śląska gdzie prowadzili oni działalność dywersyjną (m.in. pięcioosobowa grupa kpr. Ryszarda Żaka ps. „Ryś” z Sosnowca). W ostatnich miesiącach 1943 roku ludzie „Twardego” przeprowadzili m.in. szereg akcji likwidacyjnych na agentach Gestapo oraz konfiskaty 10 tys. kart żywnościowych w katowickich Bogucicach i 240 tys. marek na szosie Zawiercie – Poręba. Ze względu na różnice między polityką hitlerowską w GG a na ziemiach zaanektowanych, w grudniu 1943, dowodzona wówczas przez plut. Stefana Piątka ps. „Stal” grupa olkuska przeszła trwale do będącej pod okupacją wschodniej części powiatu, gdzie komendę nad nią objął osobiście zdekonspirowany dowódca batalionu.
W wyniku akcji scaleniowej GL PPS z Armią Krajową (w Zagłębiu i na Śląsku dokonanej dopiero latem 1943), rozkazem dowódcy Okręgu Śląsk AK mjr dypl. Zygmunta Janke ps. „Walter”, OP „Surowiec” wszedł w skład formowanej w ramach akcji „Burza” 23 Dywizji Piechoty AK jako jej Oddział Rozpoznawczy: działający w lasach zawierciańsko-myszkowskich pododdział „Twardego” stał się jego pierwszą kompanią a pododdział z lasów olkuskich pod osobistą komendą „Hardego” drugą. Między marcem a kwietniem 1944 obie kompanie znalazły się w jednym obozie, w rejonie Gór Bydlińskich w GG, w celu przeszkolenia wojskowego. W czerwcu 1944 2 kompania, ze względu na wzrost liczebności partyzantów, została podzielona na trzy oddziały (2, 3 i szkoleniowa kompania) co spowodowało przeformowanie „Surowca” w batalion partyzancki (1 kompania pozostała na terenach Zagłębia Dąbrowskiego włączonych do Rzeszy, 2 i szkoleniowa po okupowanej stronie regionu a 3 kompanię skierowano na ziemię chrzanowską Zagłębia Krakowskiego). W tym samym miesiącu w skład PPS-owskiej jednostki włączony został pluton harcerski Szarych Szeregów, który przekształcono w kompanię rezerwową. Do najbardziej znanych akcji batalionu w 1944 należą m.in. bitwy pod Błojcem (16 czerwca; 2 kompania) i Szczekocinami (28 lipca; 1 kompania), potyczki pod Giebłem (6 czerwca; 1 kompania) i Borem Biskupim (wrzesień; rozbicie 3 kompanii), akcja na szosie jędrzejowskiej (10 maja; 1 kompania) i opanowanie Wolbromiu (25/26 lipca; kompanie olkuskie).
12 października 1944, w związku z nasileniem się działań niemieckiego aparatu bezpieczeństwa wymierzonych w partyzantkę na Śląsku i w Zagłębiu, dowództwo Okręgu zdecydowało się przesunąć „Surowiec” w nowe bezpieczniejsze miejsce, na które wybrano Beskid Średni. Decyzją kpt. „Hardego” zwolniono ze służby starszych wiekiem partyzantów oraz rozesłano po melinach chorych i ranny, w wyniku tej decyzji liczebność działających wspólnie kompanii drugiej, szkolnej i rezerwowej spadła z 379 do 167 ludziWalki partyzanckie na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim, w: Boje Polskie 1939-1945. Przewodnik Encyklopedyczny, s. 408.. Do oddziału „Hardego” skierowano również pluton „Surmy” z działającego na Śląsku Cieszyńskim i ziemi żywieckiej OP „Garbnik”. Do największej akcji olkuskich kompanii w Beskidach należy stoczona 11 stycznia 1945, razem z oddziałem Armii Ludowej im. Ludwika Waryńskiego, bitwa partyzancka w lasach Gościbli, w której przy stratach własnych 3 zabitych i 14 rannych siły AK i AL wyszły z okrążenia zadając Niemcom straty 93 zabitych i 120 rannych. Od 21 stycznia kompanie z batalionu „Hardego” współdziałały z oddziałami zwiadowczymi Armii Czerwonej. Wraz z wyzwoleniem tej części Małopolski, 25 stycznia 1945, „Surowiec” został rozformowany.
Na osobistą prośbę ppor. „Wirta” pełniącego od grudnia 1943 jednocześnie funkcję komendanta Inspektoratu Sosnowiec AK, na którego terenie działał „Surowiec”, spod komendy batalionu wyłączono 1 kompanię por. „Twardego”, czego powodem były potrzeby posiadania przez Inspektorat oddziału partyzanckiegoZ. Walter-Janke, W Armii Krajowej na Śląsku, s. 111.. Ze względów bezpieczeństwa kompanię skierowano na ziemię częstochowską (podlegającą już pod Inspektorat E Częstochowa AK), gdzie podporządkowano ją jako 3 kompanię II batalionowi 27 Pułku Piechoty AK. W ostatnich miesiącach swojej działalności kompania prowadziła m.in. działania ochraniające lokalną ludność polską przed wycofującymi się jednostkami niemieckimi i kolaboracyjnymi. Od 12 stycznia prowadzono wspólne działania z oddziałem radzieckich spadochroniarzy. Do rozwiązania oddziału doszło 17 stycznia 1945, dzień po napotkaniu regularnych oddziałów RKKA. Podobnie jak kompanie pod dowództwem „Hardego” została ona przez Sowietów rozbrojona.
Umundurowanie i uzbrojenie Umundurowanie partyzantów „Surowca”, podobnie jak innych oddziałów leśnych polskiego ruchu oporu używali zarówno przedwojennych mundurów polskich jak i zdobycznych niemieckich oraz ubrań cywilnych. Część umundurowania została uszyta na wzór polskiego przedwojennego (charakterystyczne inne niż we wzorze 36 kieszenie lub brak naramienników), m.in. w materiału pozyskanego w czasie ataku na Wolbrom. Większość uzbrojenia oddział pozyskiwał z niemieckich magazynów oraz w walce z wrogiem.
Charakterystycznym symbolem jednostki była noszona na lewym ramieniu owalna naszywka oddziałów partyzanckich Okręgu Śląsk AK wykonana z czarnego materiału, na której haftowano zielone drzewo iglaste i orła białego w koronieZ. Walter-Janke, W Armii Krajowej na Śląsku, wkładka zdjęciowa..
Okres powojenny Wraz z wyzwoleniem Zagłębia i Śląska cześć byłych partyzantów batalionu GL PPS-AK „Surowiec” została powołana do służby w Wojsku Polskim (tzw. „odrodzone” lub „ludowe”). Większość kadry dowódczej jednostki była w okresie walki o władzę i polskiego stalinizmu prześladowana przez Urząd Bezpieczeństwa Publicznego.
W marcu 1945 obserwowany przez UBP kpt. Stanisław Wencel ps. „Twardy” zorganizował w północnej części Zagłębia, w oparciu o ukrywających się przed organami bezpieczeństwa lub poborem do wojska swoich danych podkomendnych z GL PPS, dwie zakonspirowane grupy pod dowództwem Zenona Pazery ps. „Dańko” (13 osób w Putkowiu Lgockim) i Kazimierza Dziechciarza ps. „Gordon” (10 osób w Porębie). 17 maja 1945 „Twardy” stawił się wraz z por. Lucjanem Tajchmanem (komendant Inspektoratu Sosnowiec Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj) na naradzie u ppłk Zygmunta Janke ps. „Walter” dowodzącego teraz Okręgiem Śląsko-Dąbrowskim DSZ, podczas której otrzymał polecenie odtworzenia swojej kompanii partyzanckiej. Ta de facto nastąpiła już wcześniej, m.in. 13 maja czteroosobowa grupa z oddziału dokonała napadu na posterunek Milicji Obywatelskiej w Mrzygłodzie zdobywając karabin maszynowy (w starciu poległ jeden milicjant stawiający opór). Za otrzymane od „Wirta” pieniądze „Twardy” odkupował ukrywaną przez lokalną ludność cywilną porzuconą przez Niemców broń oraz żywność. W przeciwieństwie do niektórych innych dowódców oddziałów antykomunistycznego ruchu oporu starał się nie odbierać jej ludności cywilnej siłą, w skrajnych sytuacjach dokonywał rekwizycji u osób, które w czasie wojny podpisały volkslistę. Do osób aktywnie budujących struktury nowej władzy wysyłane były pisemne groźby podkreślające jednak, że do czasu odejścia Armii Czerwonej z Polski nie będą wykonywane wyroki śmierci (wyjątkiem było zamordowanie znanego z okrucieństwa Kazimierza Machury z powiatowego UBP w Zawierciu). Po aresztowaniu dowódcy 4 lipca 1945 oddział stracił łączność z Inspektorat, st. strz. Lucjan Słonczycki ps. „Ligoń”, jeden z jego partyzantów, bezskutecznie starał się nawiązać kontakt z DSZ w Częstochowie (do „Surowca” trafił pod koniec 1944 z tamtejszej AK). Większość partyzantów nowego oddziału „Twardego” ujawniła się w sierpniu 1945, po ogłoszeniu amnestiiA. Dziuba, Druga konspiracja. Inspektorat sosnowiecki Delegatury Sił Zbrojnych, w: "Nowe Zagłębie", nr. 3/4 (33/34), 2014, s. 45.J. Durka, "Wencel Stanisław", „Zeszyty Historyczne WiN-u”, 24, 2005, s. 321-327.S. Liwoch, Lucjan Słoczyński, „Demokratyczna”, nr. 2 (29), 2019, s. 10-11.. W drugiej konspiracji działali także niektórzy partyzancki kompanii olkuskich, m.in. ppor. Piotr Przemyski ps. „Ares”, sierż. Mieczysław Halejak ps. „Kasper” i sierż. Stanisław Cebo ps. „Kruczek”.
Początkowo Polska Partia Socjalistyczna działająca w czasie wojny jako „Ruch Mas Pracujących Polski Wolność – Równość – Niepodległość” sprzeciwiała się uznaniu koncesjonowanego skrzydła partii pozostając w poakowskiej konspiracji. Latem 1945 podjęto jednak działania mające na celu zalegalizowanie działalność politycznej antykomunistycznych socjalistów. Dzięki temu w szeregach „lubelskiej PPS” znaleźli się m.in. dawni partyzanci „Surowca” na czele ze Stanisławem Wenclem. Większość z nich wykluczono z partii przed zjednoczeniem z PPR w PZPR.
Od pierwszych lata powojennych weterani „Surowca” podejmowali działania mające na celu upamiętnię swojej jednostki i poległych kolegów, m.in. w Sosnowcu odsłonięto tablicę upamiętniającą śmierć czterech partyzantów jednostki przebywających w mieście na kwaterze a w Olkuszu zorganizowano pogrzeb ekshumowanych AK-owców. W 1981 wydane zostały wspomnienia Gerarda Woźnicy pt. Oddział „Hardego”, pięć lat później Jan Kantyka opublikował pracę Oddział partyzancki „Twardego”.
Obecnie pamięć o scalonym z Armią Krajową batalionie Gwardii Ludowej PPS „Surowiec” pielęgnuje Koło Olkusz Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej.
Skład Dowództwo OP/OR/batalionu Dowódca: ppor./kpt. Gerard Woźnica ps. „Hardy”
Zastępca dowódcy: ppor. Józef Mrówka ps. „Mat”
Służba sanitarna: Szef: Marian Kiciarski ps. „Jur” Lekarz: ppor. dr Jan Nowak ps. „Chętny”
Łączniczki: Kompania zawierciańsko-myszkowska: Julia Socha ps. „Irka” Kompania olkuska: Krystyna Woźnica
1 Kompania