Cetiozaurysknazwa polska za: Lambert D., 1996: Księga dinozaurów. Świat Książki, Warszawa, strona 186 (Cetiosauriscus) – rodzaj wymarłego dinozaura, zauropoda żyjącego między 166 a 164 milionów lat temu (kelowej, jura środkowa) na terenach dzisiejszej Anglii. Był to czworonożny roślinożerca o umiarkowanie – jak na zauropoda – długim ogonie i dłuższych przednich łapach, dorównujących tylnym. Jego długość szacuje się na 15 m, a masę na od 4 do 10 ton.
Jedyna znana skamieniałość obejmuje większość tylnej połowy szkieletu wraz z zadnią kończyną (NHMUK R3078). Znaleziona została w Cambridgeshire w ostatniej dekadzie XIX wieku i opisana przez Woodwarda w 1905 jako nowy okaz gatunku cetiozaura Cetiosaurus leedsi. Jednak w 1927 Friedrich von Huene przeniósł to znalezisko do nowego rodzaju, któremu nadał nazwę Cetiosauriscus, co oznacza „podobny do cetiozaura”. Cetiosauriscus leedsi zaliczony został do zauropodów, a w ich obrębie do rodziny diplodoków – na podstawie podobieństw w budowie ogona i stopy. W 1980 Alan Charig nadał temu gatunkowi nazwę Cetiosauriscus stewarti. Dinozaura tego uznawano początkowo za najstarszego potwierdzonego przedstawiciela diplodoków, ale analiza filogenetyczna z 2003 zaliczyła gatunek do Mamenchisauridae. Kolejne badania z 2005 i 2015 dostarczyły podobnych wniosków – te ostatnie umieściły go poza neozauropodami, choć nie wśród Mamenchisauridae.
Cetiosauriscus znaleziony został w osadach morskich formacji Oxford Clay wśród szczątków wielu różnych grup bezkręgowców, ichtiozaurów, plezjozaurow i krokodyli, a także pojedynczego pterozaura i zróżnicowanych dinozaurów: ankylozaura Sarcolestes, stegozaurów leksowizaura i Loricatosaurus, ornitopoda Callovosaurus, jak też nienazwanych szczątków. Z tej samej formacji znane są skamieniałości teropodów eustreptospondyla, Metriacanthosaurus i megalozaura, jednak prawdopodobnie nie z tego samego poziomu, co cetiozaurysk.
Historia odkryć Tło thumb|left|Skamieniałe kończyny i kręgi cetiozaura Cetiosaurus oxoniensis Skamieniałość znana później jako Cetiosauriscus została pierwotnie zaliczona do rodzaju cetiozaur. Ten ostatni należy do pierwszych nazwanych zauropodów (opisał go w 1842 paleontolog Richard Owen), jak również do tych o najbardziej skomplikowanej historii z powodu wielu nieuzasadnionych klasyfikacji znalezisk i gatunków. Mają w niej udział prawie wszystkie angielskie okazy zauropodów. Gatunek typowy cetiozaura zmieniał się z czasem z powodu niekompletności pozostałości i znaczenia taksonu. Wiele aspektów anatomii i pokrewieństw tego rodzaju w dalszym ciągu okrywa niepewność. Cetiosaurus pierwotnie obejmował gatunki C. medius, C. brevis, C. brachyurus i C. longus, żyjące od jury środkowej do kredy wczesnej, pozostawiając po sobie pozostałości w wielu miejscach w Anglii. Żaden z gatunków nie jest jednak w pełni diagnostyczny, a Cetiosaurus jest taksonem ważnym historycznie i taksonomicznie. Bardziej kompletne szczątki należą do środkowojurajskiego gatunku C. oxoniensis nazwanego przez geologa Johna Phillipsa w 1871 i to właśnie on został nowym gatunkiem typowym. W tej samej publikacji autor nazwał również C. glymptonensis, lecz jest on mniej kompletny, a jego pewność pozostawia wątpliwość. thumb|Lektotyp Ornithopsis hulkei, kręg grzbietowy Inny angielski takson, Ornithopsis hulkei, nazwany został w 1870 przez paleontologa Harry'ego Seeleya na podstawie kręgów z wczesnokredowej formacji Wessex, co czyni go młodszym od wcześniejszego gatunku cetiozaura. Seeley unzał Ornithopsis za blisko spokrewnionego z cetiozaurem, ale odrębnego z uwagi na wewnętrzną budowę kości. Następny gatunek, Ornithopsis leedsii, nazwał w 1887 John Hulke dzięki miednicy, kręgom i żebrom zebranym przez Alfreda Leedsa, angielskiego farmera i amatorskiego łowcę skamieniałości, który zebrał liczne skamieniałości w Oxford Clay. O. leedsii żył w jurze późnej. Wykazywał podobieństwa do starszego Cetiosaurus oxoniensis, jako i młodszego O. hulkei. Opisał go bardziej szczegółowo Seeley w 1889, kiedy to zaliczył O. hulkei, C. oxoniensis i O. leedsii do tego samego rodzaju z nazwą Cetiosaurus. Jednak przyrodnik Richard Lydekker podjął z Seeleyem dysputę przed publikacją pracy Seeleya w 1889, sprzeciwiając się uznaniu Cetiosaurus i Ornithopsis za ten sam takson. Lydekker zasugerował, że skamieniałości z Wealden (w tym O. hulkei) należą do Ornithopsis, a szczątki jurajskie (w tym O. leedsii i C. oxoniensis) do Cetiosaurus. Lydekker w 1895 zmienił zdanie i umieścił gatunek O. leedsii w rodzaju pelorozaur. Zaliczano doń już P. brevis, znany wcześniej jako Cetiosaurus brevis). Stworzył więc nową zbitkę P. leedsi, którą z kolei zaliczył do rodziny Atlantosauridae. Popełnił zarazem literówkę, usuwając i z końca epitetu gatunkowego. Powielało ten błąd potem wielu autorów, choć chodzi po prostu o młodszy synonim pierwotnej nazwy. Klasyfikacji Lydekkera nie wsparli późniejsi autorzy, jak paleontolog Arthur Smith Woodward w 1905, który poparł pogląd Seeleya.
Odkrycie i nazwa Skamieniałości znane później jako Cetiosauriscus stewarti odkryli w maju 1898 robotnicy pracujący w glinie w okolicy Fletton na południe od Peterborough i na wschód od Great Northern Railway. Zagłębienia w tym obszarze ujawniły bogate w skamieniałości skały osadowe pochodzenia morskiego zwane Oxford Clay, pochodzące ze środkowego keloweju, dziś uznawane za klasyczną formację geologiczną brytyjskiej paleontologii. Skamieniałości zauropoda prawdopodobnie pochodzą z zagłębienia NPBCL Nr 1, najbardziej na północ wysuniętego wyrobiska, w którym pracowała New Peterborough Brick Company Limited i z którego pochodzi najwięcej skamieniałości kręgowców. Odkrycie przyciągnęło uwagę Leedsa, który, po wydobyciu, zabrał okaz do Eyebury, swego domu rodzinnego. W połowie sierpnia, po oczyszczeniu i innych pracach nad okazem, geolog Henry Woodward odwiedził Eyebury i sporządził naturalnej wielkości rysunki szczątków celem prezentacji dla British Association for the Advancement of Science Meeting. Po prezentacji, 17 sierpnia 1898, Henry Woodward wrócił z amerykańskim paleontologiem Marshem, który uznał zauropoda za blisko spokrewnionego z północnoamerykańskim diplodokiem. Alfred Leeds zaoferował okaz British Museum of Natural History (BMNH, obecnie NHMUK) za £250, co przekłada się na wartość £30529 w 2017. NHMUK już wcześniej w 1890 i 1892 kupowało pierwszą i drugą kolekcję Leedsa. Woodward, odpowiadający za zbiory geologiczne muzeum, miał „wielką przyjemność” zarekomendować zarządcom placówki kupno skamieniałości. Handlu dobito 25 lutego 1899, wraz z różnymi innymi szczątkami zakupionymi za £357 (obecna wartość nabywcza £43596). Zauropod Leedsa otrzymał numer BMNH R3078 (obecnie NHMUK R3078). thumb|Fragmentaryczna kość biodrowa, fragmenty kończyn i kręgów ogonowych Cetiosauriscus NHMUK R3078 Zasobność materiału czyni NHMUK R3078 najbardziej kompletnym okazem zauropoda ze Zjednoczonego Królestwa. Porównywalny z nim jest jedynie Dinozaur z Rutland – cetiozaur odkryty w 1967. Okaz składa się z kończyny przedniej i tylnej oraz kręgosłupa. W przedniej kończynie brakuje ręki, części kości promieniowej i kości łokciowej, podczas gdy w kończynie tylnej nie zachowało się jedynie kilka fragmentów stopy, części kości piszczelowej, strzałkowej i biodrowej. Spośród kręgów poznano cztery fragmenty kręgów grzbietowych, wyrostki kolczyste kości krzyżowej, liczne proksymalne kręgi ogonowe i serię 27 prawie kompletnych kręgów środkowego i dystalnego ogona wraz z połączonymi szewronami. Seria ta nie jest jednak ciągła. Koniec ogona (NHMUK R1967) z tej samej lokalizacji pochodzi prawdopodobnie z innego osobnika, a nawet należy do innego taksonu.
W 1903 szkielet zmontowano podczas jego pobytu w British Museum, dzięki czemu można go było łatwo porównać z innymi zmontowanymi szkieletami zauropodów, pochodzących z Ameryki Północnej. Umieszczono go na wystawie zaraz po odlewie szkieletu diplodoka, wraz z grzbietowymi kręgami NHMUK R1984 i pewnymi izolowanymi zębami kamarazauryda (być może również przypisywanymi Cetiosauriscus). Czyni to cetiozauryska pierwszym zauropodem o szkielecie zmontowanym w Zjednoczonym Królestwie.
NHMUK R3078 został w 1905 przypisany przez Arthura Woodwarda do gatunku Cetiosaurus leedsi, jako że pochodził z tej samej formacji geologicznej, co inny okaz umieszczony w rzeczonym gatunku. Woodward zaklasyfikował doń także kręgi grzbietowe NHMUK R1984 i koniec ogona NHMUK R1967. W 1927 Huene pokrótce opisał anatomię gatunku C. leedsii, zauważając wiele podobieństw do haplokantozuara. Badacz widział przedmiot swej pracy pomiędzy właściwym cetiozaurem a haplokantozaurem. Dlatego zaproponował dla gatunku nowy rodzaj Cetiosauriscus. Przeniósł do nowego rodzaju NHMUK R1984–R1988 i NHMUK R3078. Huene oparł tworzoną nazwę rodzajową na cetiozaurze. Cetiosaurus oznacza „wielorybi jaszczur”. Dodał do łaciński przyrostek iscus, oznaczający „coś podobnego”. Nazwę rodzajową cetiozaurysk tłumaczy się wobec tego jako „podobny do wielorybiego jaszczura”.
Paleontolog Alan Charig w 1980 przypisał wspominany wyżej okaz do rodzaju Cetiosauriscus. Tę klasyfikację NHMUK R1967 uznano za nieprawdopodobną w różnych pracach autorstwa paleontologów takich, jak Friedrich von Huene, Paul Upchurch i Darren Naish. Powodem był brak zachodzenia na siebie fragmentów okazów i niepewna pozycja filogenetyczna.
Kolejne gatunki thumb|left|Kość ramienna, fragmentaryczna kość udowa, dwa kręgi i paliczek dystalny Amanzia greppini W późniejszym przeglądzie gadziomiednicznych Huene (1932) przeniósł „Ornithopsis” greppini, nazwany przez siebie w 1922, do rodzaju Cetiosauriscus. Znany materiał, odkryty w kimerydzkich osadach formacji Reuchenette w Szwajcarii, obejmował kręgi grzbietowe i ogonowe, kości kończyny przedniej i tylnej, części stopy – pochodzące od przynajmniej dwóch osobników. Licząca 53 cm długości kość ramienna przypominała budową swój homolog u Cetiosauriscus leedsii. Oba te gatunki pierwotnie odróżniono od rodzaju Cetiosaurus, zwracając uwagę na krótsze kręgi grzbietowe, krótsze przednie kończyny oraz dłuższe tylne. Cetiosauriscus greppini różnią od Cetiosauriscus leedsii ogonowe wyrostki poprzeczne spłaszczone w kierunku przednio-tylnym z wydatnym skrzydłowatym rozszerzeniem do góry, a także tylne blaszki sterczące do dołu z przednich ogonowych wyrostków poprzecznych. Kość krucza o zaokrąglonym obrysie z karbem poniżej stawu ramiennego, bardzo proste trzony kości ramiennej i udowej, dystalny koniec kości ramiennej o kłykciu przyśrodkowym wyższym od bocznego, bardziej proksymalnie umieszczony krętarz czwarty oraz dłuższa i prostsza kość kulszowa. Cechy te zasugerowały odrębność na poziomie rodzajowym, co poparli Upchurch i John Martin w 2003, David Weishampel ze współpracownikami w 2004 i John Whitlock w 2011, który uznał C. greppini za euzauropoda incertae sedis. Podobieństwa, jak anatomia kręgów ogonowych, zostały użyte przez Christiana Meyera i Basila Thüringa w 2003 do wsparcia umieszczenia tych dwóch gatunków jako odrębnych, ale w tym samym rodzaju. Schwarz i współpracownicy (2020) ustanowili C. greppini gatunkiem typowym odrębnego rodzaju Amanzia. thumb|Kręgi ogonowe "Cetiosauriscus" longus (obecnie Eusauropoda indet.) z przodu, z boku, z góry i w przekroju